ات تەرگەۋدىڭ استارىنداعى مادەنيەت

    اقان جاقيا ۇلى

    ات تەرگەۋ − اتام زاماننان كەلە جاتقان ادەپ - سالتتارىمىزدىڭ ءبىرى. ات تەرگەۋ كەيىنگىلەردىڭ، ياعني جاسى، جولى، قوعامدىق دارەجەسى كىشىلەردىڭ وزىنەن ۇلكەندەردى، اسىرەسە، اتا - انانى، اۋىل اقساقالدارى مەن اسىل انالاردى، جۇرتقا ءجون - جوسىق ايتاتىن ابىرويلى ادامدار مەن بەتكە ۇستار بەدەلدىلەردى، ەل باستاعان سەركەلەر مەن ءسوز باستاعان سۇلەيلەردى، ارۋاقتى باتىرلار مەن ايبىنى اسقاق ابىرويلى اسىلداردى، حالىققا قامقور، ەلگە تۇتقا ەلەۋلى جاندار مەن تاريحقا اتى قالعان ايتۋلى ادامداردى ارداقتاۋدىڭ، قۇرمەتتەۋدىڭ ەرەكشە بەلگىسى سانالادى.

    قازاق حالقىندا ءار ادامنىڭ شىن اتى، ەركە اتى جانە قۇرمەت اتى بولادى. ءار ادامنىڭ شىن اتى سول ادام العاش دۇنيە ەسىگىن اشقان كەزدە، اتا - اناسى جاعىنان ازان شاقىرىلىپ قويىلعان مەنشىكتى اتى بولسا، ەركە اتى ونىڭ جان اشىر تۋىستارى، ياعني اكە - شەشەسى، ناعاشىلارى، اعا - جەڭگەلەرى، اپەكە - جەزدەلەرى، سونداي - اق باسقا دا جاقسى كورگەن جان كۇيەر جاقىندارى جاعىنان ونىڭ ءتۇر - تۇلعاسىنا، مىنەزدەمەسىنە، تۋىستىق قاتىناسىنا قاراي بەرىلگەن ەركەلەتۋ سيپاتىنداعى جاناما اتى سانالادى. ال قۇرمەت اتى سول ادامنىڭ وتەگەن مىندەتىنە، جۇرت مويىنداعان ەرەكشەلىگى مەن ءبىلىم ورەسىنە، حالىق الدىندا كەنەلگەن ابىرويلى ەڭبەگىنە قاراي قوعام مۇشەلەرى جاعىنان ءبىر تۇتاس مويىندالعان ءارى بارلىق ادام جاعىنان جامىراي اتالاتىن ابىرويلى ات قۇرمەت اتاعى بولىپ تابىلادى.

    قازاقتىڭ ات تەرگەۋى 2 ءتۇرلى بولادى: ءبىرى، جالپى ادامداردىڭ، اسىرەسە، ەرلەر جاعىنىڭ جاسى ۇلكەن ادامداردىڭ، ابىرويلى ادامداردىڭ اتىن جالپىلاي قۇرمەتتەپ اتاۋى بولسا، ەندى ءبىرى، كەلىندەردىڭ ات تەرگەۋى. مۇنىڭ ىشىندەگى ەرلەردىڭ ۇلكەن ادامداردى جالپىلاي قۇرمەتتەپ اتاۋىن ايتار بولساق، سول ادامنىڭ اتىنىڭ باسقى بۋىنىن پايدالانىپ، ونىڭ سوڭىنا «قا»، «كە» جۇرناعىن جالعاۋ ارقىلى جاسالادى. مىسالى، جارمابەكتى «جاقا»، سارقىنبەكتى «ساقا»، قازاقبايدى «قاكە»، ءشومىشبايدى «شوكە» دەپ اتايدى. دەگەنمەن، بۇلاي اتاۋ قازاق ەرلەرىنىڭ وزىنەن جاسى مەن جولى ۇلكەن ەرلەردى قۇرمەتتەۋى بولسا، ەندى ءبىر جاعىنان، قوعام مۇشەلەرى جاعىنان باسقالاي قۇرمەت ات بەرىلمەگەن ادامداردى (ەرلەردى) اتاۋداعى سىپايىلىق بولىپ تابىلادى. ال ەرلەردىڭ ايەل زاتىن اتاۋى بۇعان ۇقسامايدى: اجە، اپا، شەشەي، جەڭەشە، اپاي، قارىنداس، كەلىنجان، ت. ب اتاۋلارمەن اتالادى. كەيدە جولى مەن جاسى كىشى ايەلدەردى اتاعاندا جوعارىداعى قۇرمەتتى اتاۋلاردىڭ الدىنا سول ادامنىڭ اتى قوسىلىپ تا اتالادى. مىسالى، شەريازدان شەشەي، جاكيجان جەڭەشە، اجارقان اپاي، حانىمگۇل قارىنداس، كەنجەگۇل كەلىن دەگەن سياقتى. ەگەر ەر مەن ايەلدىڭ قۇرمەت اتتارى بولسا، سول قۇرمەت اتتارى بويىنشا اتالادى. ماسەلەن، بەيسەنبى ءبي، قادۋان حانىم، ت. ب. دەگەنمەن، قۇرمەت اتتى ايتۋدا ەر مەن ايەلدى اتاۋدىڭ وزىندىك پارقى بولادى. بۇل پارىق ءار وڭىردەگى، ءار ۇلىستاعى بەلگىلى تىلدىك داعدىعا (گوۆورلىق ىقپالعا) دا ۇشىرايدى.

    بارلىق ادامدا تەگىس شىن ات بولادى. وسىعان وراي، كوپ ساندى ادامداردا جاس كەزىندە ەركەلەتكەن ات تا بولادى. الايدا بارلىق ادامدا قۇرمەت ات بولا بەرەدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى بارلىق ادامنىڭ ەل مەن جۇرتتان تەگىس قۇرمەت ات الا قويۋى ەكىتالاي. ءتىپتى، ءومىر بويى شىن اتىمەن عانا كەتەتىن دە، لاقاپ اتپەن كەتەتىندەر دە بولادى. مۇنداعى لاقاپ ات دەگەنىمىز بۇرمالانعان، بۇركەنشىك ات. ول، كوبىنشە، سول ادامنىڭ بەلگىلى ەرەكشەلىگىنە قاراي بەرىلسە، كەيدە سول ادامدى مىنەزدىك تۇرعىدان، ءىس - ارەكەتىندەگى كەلىسپەستىگى جاعىنان جۇرتقا كۇلكىلى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن دە اتالادى. ماسەلەن، قاتپا قاسەن، جورعا جۇماباي، ت. ب. كەيدە لاقاپ اتى ارقىلى اسىپ كەتكەندەردى كەمسىتۋ، كەلەكەلەپ اتاۋ جايتى دە بولادى.

    ال ەندى ءبىزدىڭ ارناۋلى توقتالعالى وتىرعانىمىز قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋ مادەنيەتى اياسىندا بولادى.

    قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋى تۋرالى تۇتاس قازاق اراسىنا كەڭ تارالعان مىناداي ءبىر اڭىز بار: ەرتەرەكتە اعايىندى قويلىباي، قايراقباي، قاسقىرباي، قامىسباي، بۇلاقباي، پىشاقباي دەگەن ادامدار بولىپتى. ءبىر كۇنى سول اۋىلدىڭ قويىنا قاسقىر تيەدى. بۇنى كورگەن سول اۋىلدىڭ ءبىر كەلىنى تىزگىن ۇشىمەن ۇيگە كىرىپ، شايىن ءىشىپ وتىرعان قويشى جىگىتكە:

    − تەز بول تورە قاينىم، سارقىرامانىڭ ار جاعىنداعى سىلدىرامانىڭ شەتىندە ماڭىرامانى ۇلىما جەپ جاتىر، جانىمانى بىلەمەگە جانىپ الىپ، تەز بارىپ باۋىزدا! - دەپ، قوي دەگەندى «ماڭىراما» دەپ قويلىباي اتاسىنىڭ اتىن، قايراقتى «جانىما» دەپ قايراقباي اتاسىنىڭ اتىن، قاسقىردى «ۇلىما» دەپ قاسقىرباي اتاسىنىڭ اتىن، قامىستى «سىلدىراما» دەپ قامىسباي اتاسىنىڭ اتىن، بۇلاقتى «سارقىراما» دەپ بۇلاقباي اتاسىنىڭ اتىن، پىشاقتى «بىلەمە» دەپ پىشاقباي اتاسىنىڭ اتىن تەرگەگەن دەسەدى.

    قازاق كەلىندەرى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ادەپتىڭ ءبىرى − ات تەرگەۋ بولسا، تۇتاس جاسى كىشى ادامدار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ابەستىك ۇلكەندەردىڭ اتىن تىكە اتاي سالۋى بولىپ تابىلادى. كەزىندە ۇلى مەن كەلىنىن ەرتىپ، التايدان تارباعاتايعا جولاۋشىلاپ بارا جاتقان ءبىر اقساقال جول - جونەكەي ءبىر ۇيگە تۇسەدى. سول ۇيدەگى اقساقال دىمكاس، تىرتىسقان ادام بولعاندىقتان، جولاۋشى اقساقال شاي قۇيىپ وتىرعان كەلىننەن قاي رۋ ەكەنىن سۇرايدى. سول كەزدە ءۇي يەسى اقساقال كەلىننەن بۇرىن: «ءبىز اۋىزدىڭ ۇستىندەگى، كوزدىڭ استىنداعى ەل بولامىز»، − دەيدى. بۇنى جولاۋشى اقساقال قالت جىبەرمەي ۇعادى. سالدەن سوڭ ءۇي يەسى اقساقالى جولاۋشىلاردان ءجون سۇراپ:

    − التايدان كەلە جاتساڭدار اباق كەرەي بولارسىڭدار، سونىڭ ىشىندەگى قاي رۋدانسىڭدار؟ - دەپ جولاۋشى كەلىنگە سىناي قاراعاندا، توردە وتىرعان اتاسى ءسوزدى ءىلىپ الادى دا: «كوزدىڭ ۇستىنەن، قاباقتىڭ استىنان بولامىز» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ەكى كاريا وسىلايشا نايماننىڭ مۇرىن، اباق كەرەيدىڭ قاراقاس رۋىنان ەكەندىكتەرىن كەلىندەرىنىڭ الدىندا تەرگەپ ايتىسقان. بىلاي قاراعاندا ءارى جۇمباق، ءارى جاڭىلتپاش سياقتانادى. ال شىنىنا كەلگەندە، اتا - بابا اتتارىن اتاۋداعى ۇلكەن قۇرمەت. ارينە، ەكى اقساقالدىڭ وسىلايشا ءجون سۇراسۋىنىڭ ءوزى اڭعال جاستاردىڭ جات ەلدىڭ الدىندا اعات سويلەپ قويۋىنىڭ الدىن العانى، جاستارعا بەرگەن تاربيەسى ەكەنى بەلگىلى.

    قازاق حالقىندا جاڭا تۇسكەن جاس كەلىن ءۇشىن 2 ۇلكەن سىن بولعان. ونىڭ ءبىرى، سول ەلدىڭ، سول اۋلەتتىڭ، ءتىپتى، كىشىرەيتىپ ايتقاندا، سول شاڭىراقتىڭ جورا - جوسىنى، قاعيداسى مەن ۇستانعان جولىن ۇعىنىپ، سوعان سايكەسۋى بولسا؛ ەندى ءبىرى، سول اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى مەن يناباتتى اتىن تولىق ۇعىنىپ، سولاردىڭ اتىنا بالاما ات قويۋ، ياعني اتىن تەرگەۋى بولىپ تابىلادى. ەگەر الدا - جالدا جاڭا تۇسكەن جاس كەلىن سول اۋلەتتىڭ، سول رۋدىڭ، سول ەلدىڭ ۇلكەن ادامدارىنىڭ اتىن اتاپ قالسا، ول كورگەنسىزدىك، تەكسىزدىك، تاربيەسىزدىك، قۇرمەتسىزدىك سانالىپ، ۇلكەن سوگىسكە قالادى، قاتال سىنعا ۇشىرايدى. جاس كەلىندەر سول اۋىلدىڭ ۇلى، كارى، ۇلكەندەرىنىڭ اتىن تەگىس تەرگەپ قالماستان، وزىنەن جاسى كىشى قايىندارى مەن قايىن سىڭلىلەرىنىڭ اتىن دا تۋرا اتاماي، ەركەلەتىپ، بالاما اتتارمەن اتايدى. مىنە بۇل قازاق كەلىندەرى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن تاماشا ادەپ بولىپ تابىلادى.

    جاس كەلىندەردىڭ ات تەرگەۋىنە، ەڭ اۋەلى، ءوز شەشەسى تىكەلەي ەسكەرتۋ جاسايدى. ال تۇسكەن جەرىندە، ەڭ اۋەلى، ەنەسى، سوسىن ابىسىن - اجىندارى مەن قايىنبيكە، قايىن سىڭلىلەرى ەسكەرتپە بەرىپ وتىرادى. تەرگەلەتىن ات، ەڭ اۋەلى، سول ەلگە بۇرىن تۇسكەن كەلىندەردىڭ ءبىرىڭعاي اتاۋى بويىنشا جالعاسسا، ەندى ءبىر جاعىنان، سول كەلىننىڭ بۇرىنعىلار ات قويماعان ادامداردىڭ اتىن تەرگەۋدەگى تاپقىرلىعى مەن سۇڭعىلالىعىن قاجەت ەتەدى. جالپىلاي ايتقاندا، قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋى سول كەلىننىڭ ءسوز قولدانىسىن، ءسوز سويلەۋ مادەنيەتىن بەلگىلەيدى. ەگەر تەرگەلەتىن ات ورنىنا تۇسپەي، سولەكەت قولدانىلسا، سول ادامدى كەلەكەلەگەنمەن بارابار ۇعىم بەرەدى. ءبىر كۇنى ءتۇسىپ دەگەن كىسىنىڭ جاڭا تۇسكەن كەلىنى مەن ەنەسى ەكەۋى عانا ۇيدە شاي ءىشىپ وتىرعاندا، ءيت ءۇرىپ، سىرتتان دۇرسىلدەگەن، تاسىرلاعان دىبىس ەستىلىپتى. سىرتقا شىعىپ، اسىعىس قايتا كىرگەن كەلىنى ەنەسىنە: «اتام اتتان سالاقتاپ جاتىر»، − دەپتى. بۇنى ەستىپ، شوشىپ كەتكەن ەنەسى دالاعا جۇگىرىپ شىقسا، شالى اتتان ءتۇسىپ جاتىر ەكەن دەيدى. ءاسىلى بۇرىنعى سول اۋىلدىڭ باسقا كەلىندەرى «ءتۇسىپ» دەگەندى «سۋسىپ» دەپ تەرگەيدى ەكەن.

    ات تەرگەۋ قازاق كەلىندەرىنىڭ تاپقىر شەشەندىگىن، سۇڭعىلالىعىن، ادەپتىلىگىن سىنايتىن بىردەن - ءبىر ولشەم بولىپ تابىلادى. كەيبىر كەلىندەردى قۋشىكەشتەر قانشا جاڭىلدىرسا دا جاڭىلماي، جول تاۋىپ كەتىپ وتىرادى. سوندىقتان قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋى − بەلگىلى ادامنىڭ اتىن تەرگەپ اتاۋى عانا ەمەس، سول اۋلەتتىڭ بارلىق ادامىنىڭ اتىن، تۇتاس اۋلەتتىڭ وتكەن - كەتكەنىنىڭ كىمدەر ەكەنىن تولىق ۇعىنۋى، اتا تەكتەن اعات جىبەرمەي، اسىل ادەپ پەن تاماشا كىسىلىك ءمورالدى ساقتاۋى بولىپ تابىلادى. ات تەرگەۋ ءداستۇرى قازاق كەلىندەرىنىڭ يبالى - يباسىزدىعىن، تەكتى - تەكسىزدىگىن، سۇڭعىلا - ساراماستىعىن، تىلگە شەشەن - شورقاقتىعىن سىنايتىن قاتاڭ ولشەم. وسى ارقىلى سول كەلىننىڭ سول وتباسىنداعى، سول اۋىلداعى، سول اۋلەتتەگى ورنى، قوعامدىق بەدەلى تىكتەلەدى. ات تەرگەۋ قازاق كەلىندەرىندە عانا ەمەس، قازاق كۇيەۋ بالالارى دا اتقاراتىن راسىم سانالادى. ويتكەنى قازاق كۇيەۋلەرى قايىن جۇرتىنداعى جاسى ۇلكەن ادامدارىن، اسىرەسە، قايىن اتا، قايىن اعا جولىنداعى ادامدارىن قۇرمەتتەدىم دەپ، جوعارىداعى سياقتى سول ادامنىڭ اتىنىڭ باسقى بۋىنىنا «قا» مەن «كە» نى تىركەپ، «پالەنشەكە»، «تۇگەنشەكە» دەپ اتاۋىنا استە بولمايدى. ەگەر ولاي اتاسا، تەكسىز، تاربيەسىز دەگەن سوگىسكە قالىپ، ءوزىنىڭ تاربيە كورمەگەن كورگەنسىزدىگىن ايگىلەپ الادى.

    قازاق كەلىندەرى باسقالاردىڭ اتىن عانا تەرگەپ قالماستان، ءوزىنىڭ كۇيەۋىنىڭ اتىن دا تەرگەگەن. ماسەلەن، وتاعاسى، بالانىڭ اكەسى (كەيدە پالەن بالانىڭ اكەسى) دەپ تەرگەسە، كەيبىر قارا دۇرسىندەۋ ايەلدەردىڭ ءوزى الگى نەمەسە ءبىزدىڭ ۇيدەگى دەپ تەرگەپ جاتادى. بۇنداي تەرگەۋ، بىرىنشىدەن، جۇبايلار ارا سيلاستىقتى بىلدىرسە؛ ەكىنشىدەن، ۇرپاقتارعا ۇقتىرعان قۇرمەت تاربيەسى ەكەنىن كورۋگە بولادى. ارينە، بۇل قازاق ايەلدەرىنىڭ ادەپتىلىگىن، تەكتىلىگىن، ءوزارا تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىن، ىززەت - قۇرمەتىن، ادەپ - يباسىن، ۇرپاق الدىندا جاۋاپكەرلىگىن كورسەتەدى. قازاق تيىمدارى بويىنشا، «ات تەرگەمەسە، ارتقان جۇك اۋادى» دەيتىن ىرىم بار.

    اباق كەرەيدىڭ جانتەكەي رۋىنان شىققان قازىبەك اتاسىنان تارايتىن اۋلەتتىڭ كەلىندەرى كۇنى بۇگىن جىلقىنىڭ قازىسىن «ويما» دەپ تەرگەسە، يتەلى رۋىنىڭ كەلىندەرى ءيتتى «كويتىك» دەپ تەرگەيدى. ال اباق كەرەيدىڭ كەنجەسى سارباس رۋىنىڭ كەلىندەرى سارباس دەگەندى «شيكىل باس» دەپ تەرگەيدى، ت. ب. اباق كەرەي جانتەكەي رۋىنىڭ ىشىندەگى قازىبەكتىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءتورتىنشى ۇلى تاۋاسار (تاۋەكە) اۋلەتىنىڭ كەلىندەرى تاۋ استىم دەپ ايتپايدى، «جوتانى استىم» دەيدى. ال تاۋاسار اتادان تارايتىنداردىڭ ىشىندە: باقاي، ماماي، ايت، وكىن، اساۋ، قوپا، كەمپىر، ۇلتاراق، قارلىعاش دەپ اتالاتىن ۇل - قىزدار بار. كونەكوز كەلىندەر كۇنى بۇگىن اياقتىڭ باقايىن «باشباي» دەسە، ماما بيە دەمەي، «ەمشەك بيە» دەپ تەرگەيدى. ايتپايسىڭ با دەگەندى «دەمەيسىڭ بە» دەسە، وكىندىم دەمەي، «پۇشايمان بولدىم» دەپ ايتادى. اساۋ جىلقىنى «شارگەز جىلقى» دەسە، قوپا ءشي، قوپا قامىس دەگەندەردى «تۇڭكەلى ءشي، تۇڭكەلى قامىس» دەپ تەرگەيدى. كەمپىردى «اق باستى ايەل» دەپ، ۇلتاراقتى «تابان كيىز» دەپ تەرگەسە، قارلىعاشتى «ايىر قۇيرىق تورعاي» دەپ تەرگەيدى. ال قوپانىڭ ۇلى ايگىلى لاق ءبي اتامىزدىڭ اتىن تەرگەپ، ەشكىنىڭ لاعىنىڭ ەركەگىن «تەكەجىك» دەسە، ۇرعاشىسىن «شىبىش ءتول» دەيدى. ابات دەگەن اتادان تارايتىن مىڭعان دەگەن ادامنىڭ اتىن تەرگەپ، مىڭ سانىن «كوپ سان» دەپ اتايدى. ال اباتتىڭ ءۇشىنشى ۇلىنىڭ شىن اتى لاستى، لاقاپ اتى كەندىر. وسى اتتاردى تەرگەگەندە لاسقان مال دەگەندى «جەر قايىسقان مال» دەسە، كەندىر ارقان دەگەندى «ءشي ارقان» دەيدى. بايقارا دەگەن اتادان تاراعانداردىڭ ىشىندە ءالىجان دەگەن ۇل، ماشينا دەگەن قىز بولعان. سول كىسىلەردى تەرگەگەندە ءالىم قۇرىدى دەگەندى «بۋىنىم قۇرىدى» دەسە، ماشينا دەگەن اتتى 2 ءتۇرلى تەرگەيتىن، ياعني كادىمگى اۆتوكولىك ماشينالاردى «كومكە» دەسە، تىگىن ماشينانى «تىگىن تابان» دەيتىن، ت. ب.

    مىنە مۇنداي ات تەرگەۋ تۇتاس قازاق كەلىندەرىنە ورتاق قاسيەت بولىپ سانالادى. ماسەلەن، كوكتوعايدا مولقىنىڭ مومباي دەيتىن ءبيى، باقاباي، ساسان، ورتاقباي دەيتىن اتالارى بولعان. وسى اۋىلدىڭ كەلىندەرى توڭ مايدى «قاتقان جەنت» دەپ تەرگەسە، باقاندى «اشا» دەپ تەرگەيدى. باقىردى دەمەيدى، شاقىردى دەيدى؛ ساسىق دەمەيدى، بورسىق دەيدى؛ ورتان جىلىك دەمەيدى، ايىرباس جىلىك دەيدى، مولقى دەمەيدى، تولقى دەيدى، ت. ب. قىزاي رۋىنىڭ ىشىندە جولىمبەت، ودان سازانباي، ودان ارى سۇلۋ دەگەن اتالارى بار: سول ەلدىڭ كەلىندەرى جولدى «سوقپاق»، سازاندى «سابالاق»، سۇلۋدى «شىرايلى» دەپ تەرگەيدى. نىلقىداعى ايگۇل ساياتقان قىزى دەگەن كەلىن ات تەرگەۋ مەن سالەم ەتۋ جاعىندا الدىنا جان سالمايدى ەكەن. سول كەلىن ەلەۋسىز دەگەن اتاسىن «بايقاۋسىز» دەسە، سۇندەت دەگەن قايناعاسىن «شاشۋ قايناعا» دەيدى ەكەن، ت. ب.

    ىلەنىڭ شاپشال اۋدانىندا تۇراتىن رۋى البان تۇراتبەكتىڭ جۇبايى ءىلىمقان كادىرباي قىزى، قاناتبەكتىڭ جۇبايى ءازىربۇبى نۇرقاس قىزى، قاسىمقاننىڭ جۇبايى ناۋات يمانبەك قىزى قاتارلى جاستارى 60تى ەڭسەرگەن 3 كەلىن بار. سول كىسىلەردىڭ ات تەرگەۋىنە قايران قالاسىز. سول اۋلەتكە ۇلى اكە بولىپ كەلەتىن كوشىمباي دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، كوشۋ دەگەندى «جونەۋ» دەيدى، شىڭداۋىل دەگەن اتالارىنىڭ اتىنا كەلگەندە، شىڭدى «قۇزار» نەمەسە «بيىك تاۋ» دەسە، جايلاۋ دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، جايلاۋعا شىقتىق دەگەندى «كوككە شىقتىق» دەيدى. جۇمان دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، جۇما كۇندى «اۋىر كۇن» دەسە، جۇرگىنباي دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، كىشكەنە بالالاردى ءجۇردى دەمەي، «اياعىن باستى»، «قاز - قاز تۇردى» دەپ تەرگەيدى. شىمىر دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، قازاندى، ساماۋرىندى شىمىرلادى دەمەي، قايناپ جاتىر دەيدى. ورازالى دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، ورازا ايىن «اۋىز بەكىتەتىن اي» دەپ تەرگەسە، قۇرمانباي دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، قۇربان ايتتى «ۇلكەن ايت» دەپ اتايدى. قاراساي دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، ساي دەگەندى «تاۋ اراسى»، «جىرا» دەپ تەرگەسە، مايماق دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، مايماقتى «قيسىق» دەپ تەرگەسە، قايماقتى قايماق دەپ اتاماي «كىلەگەي» دەيدى. اشىقپاي دەگەن اتالارىن تەرگەپ، ەسىكتى اش دەگەندى «ەسىكتى قايىر» دەپ، اشىتقى دەگەندى «ناننىڭ ءيى» دەپ اتاسا، قارعاباي دەگەن اتالارىنىڭ اتىن تەرگەپ، قارعانى «قاڭقىلداق» دەپ تەرگەيدى، ت. ب. ال بۇل كىسىلەر قايىندارىن مىرزا جىگىت، تورە جىگىت، مولدا جىگىت، ەنشىلەس، تەتەلەس، كەنجەم دەپ اتاسا، قايىن سىڭلىلەرىن اقىلداس، ەركە قىز، اق تورەم، ەركە تورەم، سىرلاسىم، مىرزا قىز دەپ اتاعان، ت. ب.

    دەمەك بۇلاي اتاۋ ءار رۋدا، ءار وڭىردە ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى. الايدا، جاستار جاعىندا جۇقالاڭ تارتىپ بارا جاتقانىن دا جاسىرۋعا بولمايدى.

    قازاق كەلىندەرى ات تەرگەگەندە جاسى مەن جولىنا قاراي: ۇلكەن اعا، ورتانشى اعا، كىشى اعا، كەنجە اعا دەپ اتاسا، مىنەز - قۇلقىنا قاراي: مىرزا اعا، سەرى اعا، جايساڭ اعا، جاقسى اعا، جۋاس اعا، مومىن اعا دەپ اتايدى. ال كاسىبىنە، وتەگەن مىندەتىنە قاراي: باتىر اعا، قويشى اعا، جىلقىشى اعا، شەبەر اعا، دارقان اعا، ءورىمشى اعا، شەشەن اعا، ءبي اعا، اقىلشى اعا، ت. ب دەپ اتاسا، ايەل قايىن اعالارىن جاقسى اعا، نازىك اعا، يبالى اعا، اعاتايىم، ت. ب دەپ اتايدى. قايىندارىنا كەلگەندە: ءىنىم، تورەم، مىرزام، تەنتەگىم، كەنجەم، تۇلىمدىم، كىشكەنەم، ت. ب دەپ ەركەلەتىپ اتاسا، قايىن سىڭلىلەرىن: سەرىگىم، ەركەم، اقىلداس، بيكەش، بويجەتكەن، سىلقىم، ت. ب دەپ اتايدى.

    قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋىنەن مىناداي ءبىرقانشا ەرەكشەلىكتى بايقاۋعا بولادى: بىرىنشىدەن، سول كەلىننىڭ شىققان تەگىن، العان تاربيەسىن، ادەپ - يبالىق قاسيەتىن كورۋگە بولادى؛ ەكىنشىدەن، ءوزىنىڭ تيگەن كۇيەۋىنە بولعان ماحابباتىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭدىگىن، جۇبايلاردىڭ ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك قۇرمەتىنىڭ قانشالىق دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورۋگە بولادى؛ ۇشىنشىدەن، سول شاڭىراقتى، سول اۋىل مەن سول اۋلەتتى قانشالىق تۇسىنگەنىن، قانشالىقتى ايالايتىندىعىن، وعان قانشالىقتى تابىناتىندىعىن كورۋگە بولادى؛ تورتىنشىدەن، كەلىننىڭ اقىل - پاراساتىن، ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن، تاماشا ءمورالى مەن جان سۇلۋلىعىن، ءتىپتى، تۇتاس ادامدىق بولمىسىن ايگىلەيدى.

    قازاق حالقىنىڭ ات تەرگەۋى كەلىندەرمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن، كۇيەۋلەردىڭ دە مىندەتى ەكەنىن، ءتىپتى، جالپى ادامنىڭ ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋ، كىشىلەردى سيلاۋداعى جولى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ال ودان ارى ىشكەرىلەيتىن بولساق، قازاق ۇلتىنىڭ ات تەرگەۋدەگى سىپايىگەرلىگى، ياعني ات تەرگەۋ مادەنيەتى وتە وزىق مادەنيەت ءارى قاتاڭ بويسۇناتىن ءمورالدىق قاعيدا ەكەنىن كورۋگە بولادى. ويتكەنى قازاق ۇلتىنىڭ ات تەرگەۋ مادەنيەتىندەگى وسى ەرەكشەلىگى تەك ءوز ۇلتىمىزبەن عانا شەكتەلمەيدى. قازاق ۇلتى ەجەلدەن وزگە ۇلت ادامدارىن دا ءوز ادامدارىمىزدى قۇرمەتتەپ اتاعانىمىز سياقتى سول ادامنىڭ اتىن تىكەسىنەن اتاماي، اقساقال، كاريا، اعاي، اجەي، شەشەي، اپاي، جەڭەشە، اعا، باۋىر، قارىنداس، ءسىڭلى دەپ اتاۋدى دىلىنە ءسىڭىرىپ، تاريحي داعدىعا اينالدىرعان حالىق. ارىدان باستاۋ العان اتا جولىمىز بويىنشا، ءوز ۇلتىمىز ادامدارىن قالاي قۇرمەتتەپ اتاساق، وزگە ۇلت ادامدارىن دا جاسىنا، جىنىسىنا، جولىنا، قوعامدىق مارتەبەسىنە قاراي سولاي قۇرمەتتەپ اتايتىن داعدى ەجەلدەن بار. ال وزگە ۇلت ادامدارىن ءوز ادامدارىمىز قاتارىندا قۇرمەتتەپ اتاماۋ بەرىسى ادامدىق قاسيەتىمىز بەن اتا سالتىمىزعا، ارىسى ادامدىق جولعا سيمايتىن ادەپسىزدىك سانالادى. ونىڭ ۇستىنە، قازاق ءداستۇرى بويىنشا دا، قازاق ۇلتىنىڭ ەجەلگى نانىم - سەنىمدىك جۇيەسى بويىنشا دا، وزگەنى كەمسىتىپ اتاۋعا، كەلەكەلەۋگە، مەنسىنبەۋگە قاتاڭ تيىم سالىنادى. اسىرەسە، وزگە ۇلتتاردى تۇرپايى تىلمەن اتاۋ، ءوز ۇلتىنا كورسەتكەن سي - قۇرمەتتى ولارعا كورسەتپەۋ ادامدىق جولدا ۇلكەن كۇنا قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ ات تەرگەۋى ادامداردىڭ مارتەبەسىنە، ءمانسابىنا، بايلىعىنا، ۇلتىنا قاراي ەمەس، جاسىنا، جولىنا قاراي قۇرمەتتەۋدى وتباسىنان باستاپ، تۇتاس قوعامعا ۇلاستىراتىن ۇلاعات ۇستانىمى ەكەنى داۋسىز.

    جيىپ كەلگەندە، قازاق كەلىندەرىنىڭ ات تەرگەۋ مادەنيەتى، ەڭ اۋەلى، كەلىندەردىڭ تىلىنەن ونەگە ءنارى بولىپ تامىپ، تۇتاس قازاق ۇلتىنداعى قۇرمەت مادەنيەتىنىڭ قاينار باستاۋىنا اينالادى. سوندىقتان دا ول ىزگىلىكتىڭ، تاتۋلىقتىڭ، تەكتىلىكتىڭ، ادەپتىلىكتىڭ، ءوزارا قۇرمەتتىڭ ايعاعى، ادەپ - يبانىڭ اسىلى، تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتىڭ تەلەگەيى، سيلاسىمدى جاراسىمدىلىقتىڭ جاۋھارى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا، ۇلتتار دوستىعىنىڭ، تۇتاس قوعام تاتۋ - تاتتىلىگىنىڭ، ادامزات بەرەكە - بىرلىگىنىڭ ەڭ قاراپايىم ەجەلگى ۇرانى بولىپ تابىلادى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى