جۇڭگو – قازاقستان ەنەرگەتيكالىق سەلبەستىگى: ءوزارا تيىمدىلىك جەتكىزىپ، ورتاق يگىلىككە كەنەلۋدىڭ ۇلگىسى («ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» . ءوزارا تيىمدىلىك جەتكىزىپ، ورتاق يگىلىككە كەنەلۋدىڭ ۇلگىسى)

    جۇڭگو – قازاقستان ەكى ەل بىرگە قارجى قوسىپ قۇرعان جۇڭگو – قازاقستان تابيعي گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى مەرزىمدىك قۇرىلىسى، ياعني، قازاقستاننىڭ تابيعي گاز قۇبىرىنىڭ وڭتۇستىك لەنياسى (تومەندە قىسقاشا قازاقستان وڭتۇستىك لەنياسى دەپ اتالادى) بۇكىلدەي سالىنىپ بولدى. اتالعان ينجەنەريانىڭ اياقتالۋ بايلانىسىمەن وتكىزىلگەن بازويا گاز ستانسياسىن ىسكە قوسۋ سالتىندا، قازاقستان مەملەكەتتىك مۇناي – گاز سەرىكتەستىگى القالار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ساۋات مىڭبايەۆ يىعىنداعى اۋىر جۇك الىنعانداي كۇيدە بولدى، ۇيتكەنى اتالعان سەرىكتەستىك پرەزيدەنت نازاربايەۆ ورنالاستىرۋ جاساعان قازاقستاننىڭ تابيعي گاز سالاسىنداعى ماڭىزدى مىندەتتى ورىندادى.

    قازاقستاننىڭ مۇناي – گاز بايلىعى مول، ءبىراق، نەگىزدىك قۇرىلعىلارى كەنجەلەۋ، مانەرلەۋ تەحنيكاسى مەشەۋلەۋ بولعاندىقتان، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىنە ءبىرتالاي ۋاقىت بولسا دا، شيكىزاتتىق مۇنايدى ەكسپورت ەتۋدەن كىرگەن سىرتقى كىرىستى امالسىزدان مۇنايدان شىعارىلعان ونىمدەردى يمپورت ەتۋگە جۇمسايتىن. 2018 – جىلعا بارعاندا مۇنايدان جاسالعان ونىمدەر مەن تابيعي گاز جاعىندا ءوزىن – ءوزى قامداي الۋ ورەسىنە جەتۋ ــ پرەزيدەنت نازاربايەۆ بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولەگى.

    ەنەرگەتيكالىق دامۋ ارمانىنا قانات بىتىرگەن قازاقستان وڭتۇستىك لەنياسى قازاقستاننىڭ ەل ىشىندەگى حالىق تۇرمىسى جاعىنداعى كوزگە تۇسەر ينجەنەريا عانا بولماستان، «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اياسىنداعى جۇڭگو – قازاقستان ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قۇرىلعىلاردى جالعاۋ، ءوزارا تيىمدىلىك جەتكىزىپ، ورتاق يگىلىككە كەنەلۋ سىندى سەلبەستىكتىڭ تاعى ءبىر جەمىسى. جۇڭگونىڭ مەملەكەت ءتوراعاسى شي جينپيڭ 2013 – جىلى 7 – قىركۇيەكتە تۇڭعىش رەت قازاقستانعا ساپارلاي بارىپ، جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قۇرۋ ۇندەۋىن ورتاعا قويعان كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نازاربايەۆپەن بىرگە قازاقستان وڭتۇستىك لەنياسىنىڭ ءبىرىنشى مەزرىمدىك قۇرىلىسىن باستاۋ سالتىنا قاتىناسقان بولاتىن. اتالعان ينجەنەريا تۇتاس لەنيا بويىنشا اياقتاپ، تابيعي گاز بايلىعى مول باتىس قازاقستان مەن جان سانى مول وڭتۇستىك قازاقستاندى تۇتاستىرىپ، قازاقستاننىڭ جارىمىنا جۋىق جان سانى تابيعي گازى جوق، كومىر جاعاتىن تاريحتى اياقتاتتى. سونىمەن بىرگە، بۇل ينجەنەريا جۇڭگو مەن ورتا ازيانىڭ اراسىنداعى تابيعي گاز تاسىمالدايتىن ەكىنشى ارنانى تۇتاستىرعاندىقتان، جۇڭگو – قازاقستان ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق حاۋىپسىزدىگىندە ماڭىزدى رول اتقارادى.

    ەنەرگەتيكالىق سەلبەستىك ــ جۇڭگو مەن قازاقستاننىڭ ناقتى سەلبەستىگىنىڭ ماڭىزدى ءتۇيىنى ءارى كوزگە تۇسەر تۇسى. 1997 – جىلى جۇڭگو مۇناي سەرىكتەستىگى اقتوبە مۇناي الابىن اشۋ نىسانىنا قول جەتكىزىپ، جۇڭگو مەن قازاقستاننىڭ مۇناي – گاز سالاسىنداعى سەلبەستىگىنىڭ شىمىلدىعىن اشتى. 20 نەشە جىلدىق قول ۇستاسا العا ىلگەرىلەۋ بارىسىندا، جۇڭگو قازاقستاندى قامتىعان ورتا ازيا ەلدەرىمەن ەنەرگەتيكالىق سەلبەستىك جاعىندا زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. كەڭ – بايتاق ورتا ازيا دالاسىندا ءبىر شيكىزاتتىق مۇناي قۇبىرى مەن ءتورت تابيعي گاز قۇبىرى ون مىڭ كيلومەتردەن استام ارالىققا سوزىلىپ، جۇڭگو مەن ورتا ازيا ەلدەرىن بايلانىستىردى. مۇندا شيكىزاتتىق مۇناي قۇبىرى مەن ABC ءۇش تابيعي گاز قۇبىرى بۇكىلدەي قازاقستان تەرريتورياسىنان وتەدى.

    «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اياسىندا، جۇڭگو – قازاقستان مۇناي – گاز قۇبىرىن سالۋ مەن ونى ىسكە قوسۋ جاڭا تاريحي وراي جاراتتى ءارى ەكى ەل حالقىن سەلبەستىك جەمىسىنەن شىنايى يگىلىكتەندىردى. جۇڭگوداعى نەشە ءجۇز ميلليون جان سانىنا ءتيىمدى بولۋمەن قاتار، جۇڭگو – قازاقستان ەنەرگەتيكالىق سەلبەستىگى قازاقستان قوعامى مەن ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جانە حالىق تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا قۋاتتى قولداۋ بولدى. ساناققا قاراعاندا، تەك جۇڭگو مۇناي سەرىكتەستىگىنىڭ قازاقستاندا جارنا بازارىنا شىققان نىساندارى قازاقستان ۇكىمەتىنە نەشە ون ميلليارد ا ق ش دوللارىندىق باجى تاپسىرعان، 30 مىڭنان استام قىزمەت ورىن جاراتىپ، كوپتەگەن جوعارى ورەدەگى ساپالى دارىندىلار جەتىلدىرگەن.

    «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» ءوزارا تيىمدىلىك جەتكىزىپ، ورتاق يگىلىككە كەنەلەتىن جول. قازاقستان پرەزيدەنتى نازاربايەۆ ءبىر سوزىندە: قازاقستاننىڭ جۋىرداعى جىلداردان بەرى قول جەتكىزگەن زور دامۋىن جۇڭگو جاقتىڭ قۋاتتى قولداۋىنان بولە قاراۋعا بولمايدى، - دەگەن بولاتىن. مىنە بۇل ەنەرگەتيكالىق سەلبەستىكتى قامتىعان جۇڭگو – قازاقستان ناقتى سەلبەستىگىنىڭ ءوزارا پايدا جەتكىزىپ، ورتاق يگىلىككە كەنەلۋ پرينسيپىن ۇستانعانىنا بەرىلگەن وتە جوعارى باعا.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى