بالبال تاستار جانە ونىڭ بەينەلەۋ ەرەكشەلىگى

    جامبىل تىلەۋقان ۇلى

    بالبال تاستار دەگەنىمىز ەرتەدەگى قابىرلاردىڭ، قورىم - مازارلاردىڭ باسىنا ورناتىلعان نەمەسە بىرگە كومىلگەن، ادام ءمۇسىنى بەينەلەنگەن ەسكەرتكىش تاستار. مۇنداي بالبال تاستاردى داۋىرلىك ەرەكشەلىككە قاراي العاشقى جانە كەيىنگى بالبال تاستار دەپ بولۋگە بولادى.

    العاشقى بالبال تاستار ادامزات قوعامىنىڭ ەڭ العاشقى زامانى − تاس قۇرالدار داۋىرىنەن باستالىپ، ون مىڭداعان جىلداردى قامتىپ، قولا، تەمىر قۇرالدار داۋىرىنە دەيىنگى بالبال تاستار. بۇعان تەگىس بەتىن قىرناۋ ارقىلى ادام بەينەسى تۇسىرىلگەن. ول جاي سىزبا سۋرەت تۇرىندەگى ەكى ولشەمدى بولىپ كەلەدى. الايدا ولاردىڭ بەت پىشىندەرى ايقىن، قاس - كوزى، اۋزى - مۇرنى اسىلگى نۇسقاعا مۇمكىندىگىنشە ۇقساتىلعان. كيىمنىڭ، وتە - موتە، جاعاسى، تۇيمەسى ايقىندالا تۇسكەن. ءسويتىپ، كەۋدە ءبولىمى نەگىز ەتىلىپ ويىلعان. جالپى تۇلعالىق جاقتان مۇنداي تاستار ءتورت بۇرىش، كەيدە ۇزىنشاق بولىپ كورىنەدى. كوبىنشە قىرناپ ويۋعا ءبىرشاما قولايلى بولعان گرانيت تاستاردان جاسالادى.

    تاعى ءبىر ءبولىم بالبال تاستاردى تەمىر قۇرالدار داۋىرىنە جانە ودان بەرگى داۋىرلەرگە جاتقىزۋعا بولادى. ويتكەنى ولاردا بەينەلەنگەن ادام ءمۇسىنى تەرەڭ قاشالىپ ويىلعان. اسىلىندەگى وبيەكتىگە بارىنشا جاقىنداستىرىلعان، ءتىپتى، كەيبىرەۋلەرى وسى زامان مۇسىنشىلىگىندەگى ءۇش ولشەمدى قالىپقا جاقىنداعان. قاس پەن كوز، بەت ءپىشىن ميميكاسى ەرەكشە وبرازدى جانە تىم نازىك سىزىقتار ارقىلى بەينەلەنىپ، ناعىز كوركەمونەرلىك دارەجەدەگى كومپوزيتسيامەن كوركەمدىك شەشىم تاپقان. مىسالى، ارشاتى بالبال تاسى (بۇراتالا موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى اراسان اۋدانىنىڭ ارشاتى كونە قابىرستانىنا ورناتىلعان). بۇل بالبال تاستاردا ەرتەدەگى تۇرىك باتىرىنىڭ قاھارلى تۇلعاسى بەينەلەنگەن، ونىڭ بەت ءپىشىنى دوڭگەلەك، كوزى ۇلكەن، ءوڭى قاتۋلى، قالىڭ قياق مۇرتى بار، باتىرلارعا ءتان وبراز توتەنشە ايقىن جاسالعان. ونىڭ وڭ قولىنا ۇستاعان جامبىسى مەن سول قولىمەن مىقىنىنا جاپسىرا قىسقان قىلىشى بالبال تاستىڭ بەرگى تەمىر قۇرالدار داۋىرىندە جاسالعاندىعىن ايگىلەسە؛ ەندى ءبىر جاقتان، ونىڭ ەل مەن جەردى قورعاعان باتىرلاردىڭ وبرازى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. قايىرما جاعالى، ۇزىن ەتەكتى تونى مەن بەلىندەگى قۇيمالى، ويۋ - ورنەكتى بەلبەۋى اسا نازىك تە كوركەم سىزىقتارمەن ايشىقتى بەينەلەنگەن، كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ سول زامانداعى بيىك ورەسىن ايگىلەپ تۇرعانداي.

    بالبال تاستار تارالعان ءوڭىر وتە كەڭ، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىنەن تارتىپ، شينجياڭ، ورتا ازيا، باتىس ازيا وڭىرلەرىنىڭ بارلىعىنان دا بالبال تاستار تابىلعان. ءبىزدىڭ ءبىرشاما جيناقتاپ، زەرتتەپ، رەتكە تۇسىرگەنىمىز تەك شينجياڭنىڭ التاي، ىلە، تارباعاتاي وڭىرلەرى مەن ەرەنقابىرعا (تيانشان) تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى كەڭ بايتاق ساحاراعا تارالعان بالبال تاستار. وسىلاردىڭ ءوزى 002دەن اسادى.

    بۇل ەسكەرتكىش مۇسىندەر نەگىزىنەن التاي تاۋىنداعى جايلاۋ، قىستاۋلاردا، تيانشان تاۋىنداعى كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى جۇرتتارىندا، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ موڭعۇلكۇرە اۋدانى سياقتى جەرلەرىنە، جوڭعاردىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىندە، بۇراتالا وبلىسىنىڭ اراسان اۋدانى سياقتى جەرلەرىنە ورناتىلعان.

    التاي ايماعى شينجياڭداعى بالبال تاستاردىڭ ەڭ كوپ بايقالعان ءوڭىرى. وندا قازىرگە دەيىن تابىلعان بالبال تاستار 08نەن اسادى. ويتكەنى التاي تاۋلارى جانە ونىڭ اۋماعى ەلىمىزدەگى كوشپەندى ۇلتتاردىڭ، وتە - موتە، تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءوسىپ - ءونىپ، الەمگە تارالعان ورنى، كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ ەجەلگى وشاعى. كوشپەندى ۇلتتاردىڭ تاريحىن، تارالۋ بەتالىسىن، ەجەلگى تۇرمىس - تىرشىلىگىن جانە مادەنيەت ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ − اشۋدا بالبال تاستاردىڭ ماڭىزى اسا زور.

    قازىرگى موڭعۇليانىڭ ورحون وزەنى بويىنان تابىلعان «بىلگى قاعان» ەسكەرتكىش تاسى، «كۇلتەگىن باتىر» ەسكەرتكىشى ەرتەدەگى تۇرىكتىڭ سىنا جازۋىمەن ولەڭ تۇرىندە جازىلعان. ول بۇكىل باتىس، شىعىس تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ ءوسىپ - ءونۋ، كوركەيىپ - گۇلدەنۋ، ىدىراۋ جانە قۇلدىراۋ تاريحىنىڭ، سونداي - اق ولاردىڭ سول زامانداعى جۇڭگونىڭ ورتا جازىعىمەن بولعان مادەني، ساۋدا بايلانىستارىن تۇگەلدەي اشىپ بەرەدى. مىنەكي، وسىنداي باعا جەتپەس اسىل مۇرالار ءالى دە قانشا جەردە اشىلماي جاتىر، اشىلعانى تولىق زەرتتەلىپ تياناقتاندى ما دەگەن ماسەلەلەر ءبىزدىڭ تاريح عىلىمى، ارحەولوگيا جانە مادەني مۇرا سالالارىنىڭ زەرتتەۋىن كۇتىپ تۇرعانى شىندىق:

    ەلىمىزدىڭ شينجياڭ كولەمىنەن تابىلعان 002دەن استام بالبال تاستاردى العاشقى ادىمدا زەرتتەۋ ناتيجەسىنە نەگىزدەلگەندە، مىناداي بىرنەشە ءتۇرلى قورىتىندى شىعارۋعا بولادى:

    1. بۇل بالبال تاستار بۇكىلدەي ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى جانە باتىسىنا ورنالاسقان كوشپەندى ۇلتتار مەن تايپالاردىڭ تاريحي مۇراسى. بۇل تۋرالى ەڭ تياناقتى، عىلمي ورەدەگى جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزدىڭ ايگىلى ارحەولوگى حۇڭ ۋىنباي مىرزانىڭ وتكەن عاسىرداعى زەرتتەۋ پىكىرىن نەگىز ەتۋگە بولادى.

    ول سوناۋ 0591 - جىلداردا شينجياڭ وڭىرىندەگى بالبال تاستاردى جان - جاقتى زەرتتەي وتىرىپ، «بۇل بالبال تاستار تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ مۇراسى» دەگەن تۇجىرىمدى تۇڭعىش ورتاعا قويعان.

    تۇرىك قاعاناتى جاڭا ەرانىڭ باس شەنىندە التاي - گوبي وڭىرىندە قالىپتاسىپ، اسا ءىرى قاعانات (مەملەكەت) قۇرعان. سودان 9 - عاسىردىڭ اياق شەنىنە دەيىن ءبىر تۇتاس ەل بولىپ، كەيىن باتىس، شىعىس حاندىقتارىنا ءبولىنىپ كەتكەن. شىعىس تۇركىلەرىنە نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ موڭعۇليا، شينجياڭ وڭىرىندەگى از ۇلتتار قامتىلسا؛ ال باتىس تۇركىلەرى قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇركمەنستان، ازەربايجان، قاراقالپاق، باشقۇرت، تۇركيا سياقتى مەملەكەتتەر مەن كاۆكاز، قاراساي، ياكۇت، حازار، نوعاي سياقتى ۇلتتار مەن تايپالاردى قامتيدى. بۇل حالىقتار بۇكىل ازيا، ەۆروپا دالاسىنا بىتىراي ورنالاسىپ، تاراپ كەتكەندىگى سەبەپتى، بەينە ءبىزدىڭ شينجياڭنان تابىلعان بالبال تاستار سياقتى كەيبىر بالبال تاستار سوناۋ ەۆروپاداعى دەنەپر، دۋناي وزەندەرىنىڭ بويىنان دا تابىلعان. بۇلار تۋرالى ەلىمىزدىڭ تاريحي كىتاپتارىندا دا ايقىن دەرەكتەر جازىلعان.

    «سولتۇستىك سۇڭ پاتشالىعىنىڭ تۇرىك جىلناماسىندا» سۇي پاتشالىعىنىڭ «تۇرىك داستانىندا» تۇركىلەردىڭ حاندارىنا، قايتىس بولعان باتىرلارىنا بالبال تاستان ەسكەرتكىش ورناتاتىندىعى ايتىلعان. مۇنى جاڭا ەرانىڭ 037 - جىلى تۇرعىزىلعان «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرى» شوعىرىنداعى جازۋلار دا حالىقارالىق كولەمدە دالەلدەپ بەرگەن. سوندىقتان ەلىمىز ارحەولوگى حۇڭ ۋىنباي مىرزانىڭ تۇجىرىمى عىلمي اقيقات ەكەنى تۇراقتانعان.

    2. بەلگى تاس. بالبال تاستاردىڭ پاتشالار مەن باتىرلارعا ورناتىلاتىندىعى، ول ەشقانداي شەكارا بەلگىسى ەمەس ەكەندىگى دە دالەلدەنگەن. ماسەلەن، عالىمدار بالبال تاستاردىڭ ءون بويىنا سالىنعان قىلىش، جانۋىش جانە سوندا سىزىلعان ادامنىڭ كيىم - كەشەگىنە، ءوڭ - شىرايىنا قاراي وتىرىپ، ولاردى، ءسوز جوق، پاتشالار مەن باتىرلارعا ارنالعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشتەر دەپ تۇراقتاندىردى. مۇنى تاعى ءبىر جاقتان «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى» جازۋلار دا اشىپ بەرگەن.

    تۇرىك قاعاناتىنىڭ العاشقى قاعانى (حانى) «بىلگى قاعان بالبال تاسىن» حان - پاتشا ەسكەرتكىشى دەسەك، ال ونىڭ قاسىنداعى «كۇلتەگىن باتىر ەسكەرتكىشىن» ولەڭمەن جىرلانعان ەل قورعانى باتىر ەسكەرتكىشى دەۋگە بولادى. وسى 2 ەسكەرتكىشتىڭ ءسوزىن ولەڭمەن جازعان يوللىق تەگىن دەگەن اقىن بولسا، تاسقا قاشاپ جازۋ تۇسىرگەن ءارى تاستىڭ ءبىر بەتىنە حانزۋشا اۋدارماسىن بەرگەن تابعاش (ەرتەدە تۇركىلەر حانزۋلاردى سولاي اتاعان) ويۋشى ەكەن. مىنە، وسىنىڭ وزىنەن سول زاماننىڭ بارلىق ءومىر، تىرشىلىگى مەن قوعامدىق قاتىناستارىن ايقىن كورە الامىز.

    بالبال تاستاردىڭ بارلىعى دا نەگىزىنەن قابىرعالارعا، قابىرستاندارعا ورناتىلىپ، كوبىندە بەتى كۇن شىعىسقا قاراتىلعان. بۇدان ولاردىڭ ءدىني نانىم - سەنىمىن اڭعارامىز. كۇنگە، وتقا تابىنۋ ەجەلگى تۇركىلەردىڭ شامان دىنىنە سەنۋىنىڭ ايقىن بەلگىسى. شامان ءدىنى بولسا، العاشقى قوعامنىڭ سوڭىندا كەڭ تاراعان، تابيعي جاراتىلىسقا تابىنۋدى، اتا - بابا ارۋاعىنا تابىنۋدى وزەك ەتكەن حالىقتىق سەنىم.

    ەلىمىزدەگى از ۇلتتار، وتە - موتە، تۇرىك، موڭعۇل سياقتى حالىقتار 41 - عاسىردا ءىسلام ءدىنى قانات جايعانعا دەيىنگى نەشە مىڭ جىل بويىنا وسى ءدىندى ۇستانعان. بۇل ءدىن حالىقتىڭ ءتىلسىم تابيعاتتىڭ جويقىن كۇشتەرىنە، سىرلى وزگەرىستەرىنە تابىنۋىنان كەلىپ شىققان، ادامزاتتىڭ باستاپقى سەنىم - نانىم تۋىندىسى. سوندىقتان دا بۇل ءدىن ادامداردىڭ تابيعاتتى ءسۇيىپ، تابيعات قۇشاعىندا ءتاتتى تىرشىلىك كورىپ، ونى قورعاپ، تابيعاتپەن ءبىر جۇيەدە ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك اپەرگەن قاراپايىم حالىقتىق ءدىن ەدى.

    كەيىنگى بۇددا، حريستيان، ءىسلام دىندەرى جوعارى دارەجەلى دامۋ دەڭگەيىنە جەتىپ، نازاريالىق نەگىزدەرگە يە بولعاندىقتان، شامان ءدىنىن باسىپ ءتۇسىپ، دۇنيەدەگى ميلليونداعان حالىقتارمەن بىرگە تۇرىك حالىقتارى دا الەمدەگى ەڭ جاڭا، ەڭ سوڭعى ءدىن −− ءىسلام دىنىنە كىرگەنى ءمالىم. ءىسلام ءدىنىنىڭ دە وزىندىك ارتىقشىلىقتارى بولا تۇرسا دا ونىڭ كەيبىر اياتتارىن قاتە ءتۇسىنىپ، قاتە ۋاعىزداعان ءىشىنارا ءدىنباسىلارى ءراسىم سىزۋدى، ايكەل تۇرعىزۋدى، مۇنىڭ ىشىندە اتا - بابا ارۋاعىنا سيىنىپ بالبال تاس ورناتۋدى قاتاڭ شەكتەگەندىكتەن، جاڭا ەرانىڭ 41 - عاسىرىنان كەيىن بىردە - ءبىر بالبال تاس ورناتىلعان ەمەس. ءىسلام دىنىندەگى مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ كوركەم سۋرەت، مۇسىنشىلىك ونەرى دە سونداي كەدەرگىگە ۇشىراپ، دامي الماي قالعان، ءتىپتى بۇددا دىنىندە دە ءار ءتۇرلى ءتاڭىر مۇسىندەرىنەن باسقا ءمۇسىن تۇرعىزۋعا جول قويىلماعان. تەك حريستيان، كاتوليك دىندەرىندە مۇنداي ايقىن شەكتەمە بولماعاندىقتان، ەۆروپا حالىقتارىنىڭ مۇسىنشىلىك، سۋرەتشىلىك ونەرى بەرگى عاسىرلاردا كەرەمەت دامىپ، تالاي - تالاي ونەر الىپتارىن جارىققا شىعاردى.

    ازاتتىقتان كەيىن ءدىننىڭ مۇنداي شەكتەمەسى جويىلىپ، ەلىمىزدەگى ءار ۇلت حالقى دۇنيە ۇلتتارى سياقتى سۋرەتشىلىك، مۇسىنشىلىك ونەرىمەن اينالىسىپ، اسا زور دامۋشىلىقتارعا قول جەتكىزدى.

    پارتيامىز بەن ۇكىمەتىمىز ءدىني نانىم - سەنىمگە قۇرمەت ەتۋ نەگىزىندە جوعارىداعىداي اسىرە ءدىني ۇشقارىلىقتارعا باتىل قارسى تۇرىپ، عىلىم مەن ونەردى بارىنشا دامىتىپ، نەشە عاسىر الدىعا وزىپ كەتكەن دۇنيەنىڭ دەڭگەيىنە تەزىرەك تەڭەلۋدى قۋاتتاپ، عىلىم مەن ونەرگە كەڭ جول اشتى.

    3. بالبال تاستاردىڭ بەينەسىنە، جاسالۋىنا قاراي وتىرىپ، ونىڭ قاي زامانداردىڭ بەلگىسى ەكەنىن عالىمدار العاشقى ادىمدا تۇراقتاندىرعان. مىسالى، التاي وڭىرىنەن تابىلعان كەيبىر بالبال تاستاردىڭ بيىكتىگى 3 مەترگە تاياۋ بولسا، كەيبىرەۋىنىڭ بيىكتىگى 6.0 مەتر عانا. كەيبىرەۋلەرى سوناۋ ادامزاتتىڭ ءسابي شاعى سانالاتىن تاس قۇرالدار داۋىرىنە تاۋەلدى بولىپ، وتە قاراپايىم قۇرالمەن تەك ادام بەينەسىنە كەلتىرىلىپ، جوبالاي سالعان. كەيبىرەۋىن جاڭا ەراعا تاياۋ زامانداردا وتكىر تەمىر قۇرالدارمەن تەرەڭ قاشاپ، ويىپ، اسەم ءارى نازىك ورنەكتەپ، تاماشا مۇسىنشىلىك ونەرگە جاقىنداتقان. وسى العاشقى زاماندارداعى مۇسىنشىلىكتىڭ ءوزى ساجيت ۇلگىسى جانە قاينار ۇلگىسى دەپ ەكى توپقا بولىنەدى.

    ساجيت ۇلگىسى −− شىڭگىلدەگى ساجيت قابىرستانىنداعى بالبال تاستاردى قامتىپ، بۇلار قولا داۋىرىندەگى بالبالعا جاتادى ەكەن. باستى ەرەكشەلىگى:

    بەتتەرى جالپاق، كوزدەرى قىسىق، ەتەك جاعى قىسقا كەلگەن. جاي قىرۋ ارقىلى جاسالعان، تىم قاراپايىم. سول كەزدەگى ادامداردىڭ قۇرال - سايماندارىنىڭ تىم دورەكى، ەستەتيكالىق تالعام - تۇسىنىكتەرىنىڭ تەرەڭ ەمەس ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى.

    ال التاي قالاسىنىڭ شەمىرشەك اۋىلىنداعى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزى بولۋى كەرەك دەپ مولشەرلەنگەن قاينار قابىرستانىنان تابىلعان بالبال تاستار بۇدان الدەقايدا دامىعان تۇردە بەينەلەنگەن. مىسالى، بالبال تاستىڭ بەتى ادەمى قىرنالعان، قول، بىلەكتەرى ايقىن كورىنەدى. كەيبىر جاقتان قاراساڭ، مۇسىنشىلىكتەگى سيمۆولداۋ، اسىرەلەۋ ادىستەرى پايدالانىلعان.

    بالبال تاستار ىشىندە قولىنا توستاعان (ىدىس) ۇستاعان ايەل بەينەلەرى دە بار. ولاردىڭ كيىم - كەشەكتەرىندەگى جاعا - جەڭ ورنەكتەرى، كامەر بەلبەۋىنىڭ ورنەكتەرى، مويىنعا سالعان مارجاندارى دا تۇرىك تەكتەس حالىقتار ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ويۋ - ورنەكتەردىڭ سالىنۋى ستيلدىك جاقتان قازىرگى ويۋ - ورنەكتەردىڭ ۇلگىسىندە بولعاندىقتان، قازاق ويۋ - ورنەك، سىزۋلارىنىڭ تاريحىن انىقتاۋدا اسا زور پايدالانۋ قۇنىنا يە.

    قورىتىپ ايتقاندا، بالبال تاستار تاريح عىلىمىنىڭ زەرتتەۋ وبيەكتىسى بولعانىمەن، ءبىزدىڭ سۋرەتشىلىك، مۇسىنشىلىك ونەرىمىزدىڭ تاريحي ءداستۇرى مەن بەينەلەۋ ادىستەرىنە (تاسىلدەرىنە) تىكەلەي، كەيدە جانامالاي اسەر ەتەتىندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بارلىق مادەنيەتتىڭ تەرەڭ تامىرى، اسىل ءداستۇرى بولادى. قۇددى سول سياقتى ءبىزدىڭ سۋرەت سىزۋ، مۇسىنشىلىك ونەرىمىزدىڭ دە تەرەڭ تامىرى، اسىل ءداستۇرى، ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن دارالىق قاسيەتى بولۋى كەرەك. وسى ەرەكشەلىكتەردەن قول ۇزگەن ءارقانداي ونەر جاسامپازدىعى قاينارسىز وزەن، تامىرسىز اعاش سياقتى ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الماي، قۋراپ قالاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ءبىز بالبال تاستارىمىزدى −− تاريحي مۇرامىزدى جەتە تانىپ، تەرەڭ زەرتتەپ، ءوز جاسامپازدىعىمىزعا ءنار جيۋىمىز كەرەك. ونەر جاسامپازدىعىمىز سوندا عانا داميدى ءارى باياندى بولادى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى