جالبىزدى جەردە جان قالار

    اسەنجان قابدىراش ۇلى

    سايىن ساحارا توسىندە كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان حالقىمىز ءالميساقتان بەرى اينالاسىنداعى وسىمدىكتەردىڭ دارا قاسيەتتەرىن ەرتەدەن تانىپ ، ونى كۇندەلىك تۇرمىسىندا ءوز تىرشىلىگىنىڭ يگىلىگىنە جاراتىپ كەلگەن. انە سولاردىڭ ءبىرى، ءبىرى بولعاندا دا بىرەگەيى، حالقىمىز ۇنەمى كيەلى وسىمدىك دەپ ەسەپتەيتىن قاسيەتتى دارىلىك ءشوپ − جالبىز. «جالبىزدى جەردە جان قالار، ەرمەندى جەردە ەر ولمەيدى» دەيتىن حالقىمىز جالبىزدىڭ دارىلىك قاسيەتىن وتە ەرتە زاماندا تانىپ جەتكەن. حالقىمىز مەديتسيناسىنىڭ اسقار شىڭى − عۇلاما عالىم، قارا ۇزگەن شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى 1472 - جىلى جازعان «شيپاگەرلىك باياندا» جالبىزدىڭ دارىلىك رولى تىلگە الىنعان. مەديتسينا دامىپ دارىگە يەك سۇيەگەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدا وسىنداي دارىلىك شوپتەردىڭ دارىلىك قاسيەتىن كونەكوز قاريالارىمىز بىلمەسە، كوپ ساندى جاستارىمىز بىلە بەرمەيدى. حالقىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنا تەرەڭ تامىر جايعان ءدارى شوپتەردى جانە ونىڭ رولىن جەتە تانىپ، دەنساۋلىققا كەرى اسەرى كوپ جوق وسى جالبىز سياقتى قاسيەتتى دارىلىك شوپتەردى دارىگەرلىگىمىزدە پايدالانىپ حالىق قاجەتىنە نەگە جاراتپاسقا!

    جالبىز − ەرىنگۇلدەر تۇقىمداسىنىڭ جالبىز تۋىسىنا جاتاتىن كوپ جىلدىق ءشوپ تەكتەس وسىمدىك. ول جيرەك جالبىز، دالا جالبىزى دەپ بولىنەدى.

    بوتانيكالىق ەرەكشەلىگى: بيىكتىگى 10-90cm. ءۇن بويىنان حوش ءيىس اڭقىپ تۇرادى. ساباعى ءتورت قىرلى، قۋىس وزەكتى، بۋىندى بولادى. ونىڭ كەڭ قانداۋىر ءتارىزدى، جيەگى ارا ءتىستى جاپىراقتارى قاراما - قارسى ورنالاسقان. ساباعىنىڭ ۇشىىنان قىزىل كۇرەڭ نەمەسە سولعىن قىزىل ءتۇستى قوس ەرىن فورمالى گۇل اشادى. گۇلدەرى جاپىراق قولتىعىندا دوڭگەلەنىپ وسەدى.

    وسەتىن ورىندارى: جالبىز كوبىنەسە وزەندى، سۋلى تاۋ اڭعارلارىندا ، جازىقتاعى وزەن ارىق جاعالاۋلارىندا، بۇلاق بويلارىندا وسەدى. شينجياڭنىڭ بارلىق جەرىنە تارالعان. وزەن جالبىزىنا قاراعاندا تاۋ جالبىزى كۇشتى بولادى.

    دارىلىك بولەگى جانە ونى جيناۋ: جالبىزدىڭ جەر ءۇستى ءبولىمى دارىگە ىستەتىلەدى، جاز ماۋسىمىندا گۇل اشۋدان بۇرىن ورىپ الىپ، كولەڭكەدە كەپتىرىپ الىپ ىستەتەدى.

    باستى ەم بولاتىن اۋرۋلارى: (1)ءمالىم سەبەپتەردەن ىشكى مۇشەلەردىڭ ىستىعى اسىپ، كوز قىزارىپ، ەرنى كەبەرسىپ جايسىزدانعاندا، كەپتىرىلگەن جالبىزدان 01 گرام مولشەرىندە الىپ سۋعا قايناتىپ، كۇنىنە 2 ۋاق ىشەدى. (2) جاس بوبەكتەرگە قىزىل شىعىپ، دەنەسى قىزىپ، تاماق - جۇتقىنشاقتارى قىزارىپ ىسكەندە، داۋىسى قارلىققاندا 3 - 4 گرام جالبىزدى قايناتىپ، ازداپ قانت قوسىپ ىشكىزەدى. (3) بوبەكتەردىڭ تۇماۋ، باسقا سەبەپتەردەن قىزۋى كوتەرىلگەندە جالبىزدى سۋعا قايناتىپ، ءبىر مەتردەي كوك شۇپەرەكتى سول سۋعا شىلاپ الىپ بالانى وراپ تەرلەتەدى، سوندا دەنە قىزۋى تومەندەيدى.

    بۇلاردان تىس، كۇنىنە ءبىر ستاكان جالبىز قايناتىندىسىن ءىشىپ تۇرسا، ىشەك جولدارىن تازارتىپ قويماي، اس قورىتۋدى دا جەڭىلدەتەدى، اسقازان - ىشەك جولدارىنداعى تۇرىپ قالعان قالدىق زاتتاردى تازالاپ، ۇلكەن دارەت قاتىپ قالۋدى ەمدەيدى ، ءشولدى باسىپ، سارايدى اشادى، ارىقتاۋعا جاردەم بەرەدى؛ بەت - قول، مويىن تەرىلەرىن سۇرتسە، نارلەنىپ اجىمى ازايادى؛ كۇندە قايناتقان جالبىز سۋىمەن ءتىسىڭىزدى شايىپ تۇرساڭىز، قانقۇرتتان ساقتايدى، ءتىستىڭ سىرتقى قاباتىن بەكەمدەيدى؛ باس اۋىرۋ، تۇماۋدىڭ الدىن الۋ ءارى ەمدەۋدە ءونىمى جاقسى؛ انگيناسى بار ادامدار جالبىزدى قايناتىپ لايىقتى مولشەردە ىشسە، تاماعىن شايقاسا، ءونىمى كورنەكتى.

    قازاق شيپاگەرلىگىندە جالبىزدىڭ الاتىن ورنى بولەك، جالبىز ۇلتىمىز مەديتسيناسىمەن بىتە قايناسىپ تامىر تارتقان، جالبىزدىڭ باسقا اۋرۋلارعا شيپالىق رولىن ىشكەرىلەي زەرتتەۋ، پايدالانۋ قۇنىن اشۋ ، جالبىزدان جاسالعان ونىمدەردى ءوندىرۋ، بازارعا سالۋ، ۇلتىمىزدىڭ دارىگەرلىگىندە قولدانىلعان ءشوپ دارىلەردى زەرتتەۋ − ەكولوگيالىق تەپە - تەڭدىك ءبۇلىنىپ، وسىمدىك تۇرلەرى ازايىپ، قۇندى دارىلىك ماتەريالدار مەن رەتسەپتەر حالىق ومىرىنەن بۇلدىراپ الىس قالىپ بارا جاتقان بۇگىنگى تاڭدا، ەستى ۇرپاق قۇتقارىپ قالۋعا ءتيىستى بۇلتارتپاس بورىش سانالماق.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى