كۇشكە يە بولعان ۇكىمدى، تورەلىكتى اتقارۋعا كەدەرگىلىك جاساۋشىلار زاڭنىڭ جازاسىنا تارتىلادى

    حالىق سوتى مەكەمەسى زاڭعا ساي شىعارعان كۇشكە يە ۇكىم، تورەلىك ەلىمىز ءادىليا ۇقىعىنىڭ بەينەلەنۋى، ول شارتسىز اتقارۋ كۇشىنە يە. اتقارۋ جاۋاپكەرلىگى بار جاۋاپكەرلەر ۇكىم، تورەلىكتە بەكىتىلگەن جاۋاپكەرلىكتى بەلسەندى دە ىرىقتى تۇردە ورىنداۋى كەرەك. مال - مۇلكىن جاسىرىپ، اتقارۋعا كەدەرگىلىك جاساسا، زاڭنىڭ جازاسىنا تارتىلادى.

    ەلىمىزدىڭ «قىلمىستى ىستەر زاڭىنىڭ» 313 - تارماعىندا: «حالىق سوتى مەكەمەسىنىڭ ۇكىمىن، تورەلىگىن اتقارۋ كۇيى بولا تۇرا اتقارۋدان باس تارتقانداردىڭ قىلمىس سالماعى اۋىرلارىنا 3 جىلدان تومەن مەرزىمدى قاماۋ جازاسى، قولدا جۇمىس ىستەتۋ جازاسى بەرىلەدى نەمەسە ايىپ سالىنادى؛ قىلمىسى ەرەكشە اۋىرلارعا 3 جىلدان جوعارى، 7 جىلدان تومەن مەرزىمدى قاماۋ جازاسى بەرىلەدى، قوسىمشا ايىپ سالىنادى» دەپ بەلگىلەنگەن.

    كوڭىل بولۋگە ءتيىستىسى، حالىق سوتى مەكەمەسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان راقايلاستىرۋ كەلىسىمى دە كۇشكە يە ۇكىم، تورەلىكپەن بىردەي رولعا يە، ول كۇشكە يە راقايلاستىرۋ ۇكىم، تورەلىكتى اتقارماۋ قىلمىسىنداعى «ۇكىم، تورەلىك» كولەمىنە كىرەدى. اتقارۋشى جەتكىزگەن اتقارۋ حۇجاتىنا قول قويىپ قابىلداماۋ، ۇقتىرۋدى جاپسىرۋعا توسقىندىق جاساۋ، زاڭ اتقارۋشى قىزمەتكەرلەردى ۇرۋ، ياناتتاۋ سياقتى تاسىلدەرمەن اتقارۋعا كەدەرگىلىك جاساپ، زاڭ اتقارۋشىلاردى جارالاندىرۋداي ارەكەتتەر ۇكىم، تورەلىكتەردى اتقارۋعا كەدەرگىلىك جاساۋ ارەكەتىن قالىپتاستىرىپ، وعان زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك جازا بەرىلەدى. ەگەر شىنايىلىقپەن دەلو مالىمدەپ، جاۋاپكەرشىلىگىن ىرىقتىلىقپەن ارقالاسا، كەڭشىلىك ەتۋ مەن قاتاڭ جازالاۋدى بىرلەستىرۋدەي قىلمىستى ىستەر ساياساتى بويىنشا جەڭىلدەتىپ جازالانادى.

    مىسال 1: قالا تۇرعىنى لو لان 2014 - جىلى ءمالىم قورا - جاي سەرىكتەستىگى ۇستىنەن حالىق سوتى مەكەمەسىنە ارىز كىرگىزىپ، توقتامداعى كەلىسىم بويىنشا 053350 مىڭ يۋان ءۇي شاعۋ تولىقتاما قاراجاتىن بەرۋدى تالاپ ەتكەن. قورا - جاي سەرىكتەستىگى ءونىمدى سىپاتتار كورسەتە الماعان، سونداي - اق ءار جاق كوشىرۋ توقتامىنا قول قويعاندىقتان، حالىق سوتى مەكەمەسى قورا - جاي سەرىكتەستىگىنە توقتامدا جازىلعان تارماقتار بويىنشا، لو لانعا 350 مىڭ يۋان بەرۋ جونىندە ۇكىم شىعارعان.

    ءبىراق قورا - جاي سەرىكتەستىگى ناقتى اتقارۋ بارىسىندا كۇشكە يە ۇكىمگە سەلقوس قاراپ، ەشقانداي تولەم تولەمەيدى. 2015 - جىلى ساۋىردە حالىق سوتىنىڭ اتقارۋ مەكەمەسى بۇل سەرىكتەستىكتىڭ قازىنا كەڭسەسىن پەشەتتەيدى، قورا - جاي سەرىكتەستىگى قاعيدا بويىنشا حالىق سوتى مەكەمەسىمەن حابارلاسىپ، پەشەتتەۋدى كۇشىنەن قالدىرۋى كەرەك ەدى، ءبىراق ءبىر ايدان كوبىرەك ۋاقىت وتكەن بولسا دا، سەرىكتەستىك حالىق سوتى مەكەمەسىمەن حابارلاسپاعان. كەيىن حالىق سوتى مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بۇل سەرىكتەستىككە كەلىپ تەكسەرگەندە، پەشەتتىڭ جىرتىلعاندىعىن، كەڭسەدە كوپتەگەن ادامداردىڭ قىزمەت ىستەپ جاتقاندىعىن كورەدى. قىزمەتكەرلەر دەرەۋ ناق مايداندى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، سىپات العاننان كەيىن، پەشەتتى كىمنىڭ جىرتقاندىعىن سۇراستىرعاندا، سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ قىزمەتكەرلەرگە بۇيرىق ءتۇسىرىپ جىرتقىزعاندىعى ءمالىم بولادى.

    قاتىستى زاڭ - ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەندە، سوتتىڭ پەشەتىن جىرتقاندارعا ارەكەتىنىڭ حاراكتەرىنە قاراي 100 مىڭ يۋاننان ءبىر ميلليون يۋانعا دەيىن ايىپ سالۋعا، نەگىزگى جاۋاپكەردى 15 كۇن ۇستاي تۇرۋعا بولادى. ارەكەت سيپاتىنىڭ اۋىرلىعىن بىلگەن سەرىكتەستىك جاۋاپتىسى دەرەۋ قاتەلىگىن تۇزەتىپ، حالىق سوتى مەكەمەسىنە تەكسەرۋ حاتىن جازىپ، بەرمەي كەلگەن اقشانى وسىمىمەن قوسىپ تولەيدى.

    حالىق سوتى مەكەمەسى قاراپ شىققاننان كەيىن، قورا - جاي سەرىكتەستىگى پەشەتتى جىرتىپ، ءوز بەتىمەن كەڭسەگە كىرىپ قىزمەت ىستەگەن، ۇكىمگە توسقىندىق جاساعان بولسا دا، ءبىراق ۋاعىندا ارەكەتىن تۇزەتكەندىگى سەبەپتى ايىپ سالۋدى كۇشىنەن قالدىرعان.

    مىسال 2: ياڭ ۋي 2010 - جىلى ناۋرىزدا ءمالىم تاسىمال سەرىكتەستىگىمەن اۆتوكولىك ساتىپ الۋ توقتامىنا قول قويىپ، ءىرى تۇرپاتتى 30 جۇك اۆتوموبيلىن ساتىپ العان. اۆتوموبيلدەردىڭ جالپى سوماسى 9 ميلليون 360 مىڭ يۋاندى مەرزىمگە ءبولىپ تولەۋ ءتاسىلى بويىنشا تولەۋگە كەلىسكەن. ياڭ ۋي اۆتوموبيل ساتىپ العاندا ايەلى لي يىڭ قارىز الۋعا كەپىل بولعان. توقتامعا قول قويعاننان كەيىن، ياڭ ۋي باستاپقى اقشانى تاپسىرىپ، 12 اۆتوموبيلدى الىپ كەتكەن. توقتامدا اقشا قايتارۋ ۋاقىتى انىق جازىلماعاندىقتان، ول اۆتوموبيل ساتىپ الۋ تالونى مەن تولىمدىلىق كىناشقاسىن الماعان، تاپسىرىپ العان اۆتوموبيلدەرگە دە ءنومىر تاقتاسى تاعىلماعان. وسىدان كەيىن، ول كەلىسىم بويىنشا 21 اۆتوموبيل العاندا تولەنىپ بولماعان ءبىر ميلليون 690 مىڭ يۋاندى بەرمەگەن، قالعان اۆتوموبيلدەردى الىپ كەتۋ جونىندە دە ىڭعىل بىلدىرمەگەن. سەرىكتەستىك ونى قالعان اقشالاردى تولەۋگە نەشە رەت قۋزاسا دا ءونىمى بولماعاندىقتان، حالىق سوتى مەكەمەسىنە ارىزدانعان. حالىق سوتى مەكەمەسى قاراپ شىققاننان كەيىن، ياڭ ۋيگە قالعان اقشالاردى تولەۋ جونىندە ۇكىم شىعارعان. ال ياڭ ۋي «اۆتوموبيلدىڭ ساپاسىندا ماسەلە بار» دەگەندەي سەبەپتەردى كورسەتىپ، قالعان اقشانى تولەۋدەن باس تارتقان.

    اۆتوموبيلدەردىڭ ساپاسى جونىندەگى داۋ - شارعا قاراتا حالىق سوتى مەكەمەسى تەكسەرۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن، تاسىمال سەرىكتەستىگى اۆتوموبيلدەردىڭ تولىمدىلىق كىناشقاسىن ياڭ ۋيگە بەرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەگەن. كەيىن ياڭ ۋي تولىمدىلىق كىناشقالارىن تاپسىرىپ العاننان كەيىن دە اقشا تولەۋدەن باس تارتقان، سونىمەن حالىق سوتى مەكەمەسى ياڭ ۋي مەن لي يىڭنىڭ 2 ءۇيىن باعالاپ، باعا تالاستىرىپ ساتپاقشى بولادى.

    باعا تالاستىرىپ ساتۋ اياقتاعاننان كەيىن، قىزمەتكەرلەر 2 ءۇيدى بوساتپاقشى بولعاندا، ياڭ ۋيدىڭ شەشەسى 10 جاسقا تولماعان 2 نەمەرەسىمەن بىرگە قىزمەتكەرلەردىڭ الدىن توسىپ، ولاردىڭ ۇيگە كىرۋىنە توسقىندىق جاساپ، ەسىك الدىنا وتىرىپ الىپ، قىزمەتكەرلەردى ۇيگە جولاتپاي قۇقاي كورسەتكەن.

    حالىق سوتى مەكەمەسىنىڭ تەكسەرۋىندە ياڭ ۋيدىڭ وسى دەلونى اتقارۋ بارىسىندا شەشەسىن ءۇيدى بوساتۋعا توسقىندىق جاساۋ سياقتى تاسىلدەرمەن قارسى تۇرۋعا ايتاقتاعاندىعى انىقتالىپ، حالىق سوتى مەكەمەسى ياڭ ۋيدى ءادىليالىق تۇتقىنداۋ شەشىمىن شىعارعان. بوساتىلعان 2 ءۇيدىڭ وتكىزىپ الۋ راسمياتى بىتكەننەن كەيىن، باعا تالاستىرىپ ساتۋ اقىسى تاسىمال سەرىكتەستىگىنە قارىز قايتارۋعا ىستەتىلگەن.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى