كوكتەمگە ساعىنىش

    اۋەلقان تۇسىپبايەۆ

    وتكەن عاسىردىڭ 80 - جىلدارىنان باستاپ ادەبي ومىرگە قادام تاستاعان مۇرات تاشىمباي ۇلى سۇلۋ، ءتاتتى، ويلى ليريكالارىمەن وقىرماندارىن سۋسىنداتىپ كەلە جاتقان اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى. حالىق دانالىعىندا ايتىلعان «تالانتتىلاردىڭ كوبى ءوزى جاساعان ورتاسىنىڭ تابيعاتىنا تارتاتىنى» سياقتى مۇرات جاستايىنان تالاپتىڭ تايىنا ءمىنىپ، قاسيەتتى قاراعايباستاۋدىڭ تۇنىعىنا توياتتاپ، دومبىرانىڭ شاناعىن قۇشاقتاپ، اتا - انانىڭ ماپەلەۋىندە ونەر بەسىگىندە تەربەتىلەدى.

    اقىننىڭ 2014 - جىلى باسپادان شىققان «ءومىر − ارمان» اتتى جىر جيناعىنان كەيىنگى جۋىقتا جارىق كورگەن «قارىلعاش قاشان كەلەر دەپ...» جىر جيناعىنا «اتا جولىن قۋالايدى ارمانىم»، «كوڭىل شىركىن كۇرسىنىپ»، «انگە سالعان سەزىمدەر» قاتارلى ۇلكەن تاقىرىپتىق مازمۇندارداعى 90 ولەڭى بەرىلگەن. «وركەن»، «و، مەنىڭ تاۋلارىم»، «بابام ەككەن بايتەرەك» ت. ب باللادا، تولعاۋ، داستاندارى قامتىلعان. بۇل جىر جيناقتا تۋعان جەردىڭ تاۋ، وزەن، دالاسى، ەڭبەكشىل حالقى، اقىن ارمانى، ۇرپاق ءۇمىتى، جاراسىمدى قوعام جىرلانادى. جيناقتى وقىپ وتىرساڭىز، جانىڭدى تەربەيتىن كەڭ شابىتتان تۋعان قۇلاشتى جىرلارعا كۋا بولاسىز. اتالعان جىر جيناقتىڭ بەتىن اشساڭىز «التىن كۇن مەن ايدىن كول» اتتى ولەڭ جولدارىنا كوزىڭىز تۇسەدى.

    «كول جاعاسى جايقالادى قۇراقتار،

    مەكەنى ول جاندىكتەردىڭ تۇراقتار.

    كۇن نۇرىمەن اق كۇمىستەي جارقىلداپ،

    كولگە قۇياد كوك وزەن مەن بۇلاقتار.

 

    باس - اياعى كوز جەتكىسىز كوك كولگە،

    تىرلىك بىتكەن جامىرايدى كوكتەمدە.

    وربيتاسىن اينالادى التىن كۇن،

    كولدىڭ ءجۇزىن سۇيە قۇشىپ وت كەۋدە.

 

    بار تىرشىلىك تابيعاتپەن بايمىن دەر،

    كۇنمەن كۇلىپ، كولدە جۇزەر ايبىندى ەر.

    نۇر بوپ ءسىڭىپ، قان بوپ تامىرلارى اينالعان،

    تۇتىلما كۇن، ورتايما استە ايدىن كول». قاراڭىز، وسى ءبىر شاعىن تابيعات ليريكاسىندا اقىن ولەڭ ونەرىمەن ادامنىڭ كۇللى وي، قيال دۇنيەسىن تابيعاتتاعى كۇن مەن كولگە دەگەن سەزىم سىرى ارقىلى كۇن استىندا جارىق دۇنيەنى شەكسىز سۇيگەن تەرەڭ ماحابباتى، جاندى - جانسىز زاتتار مەن ادامدار اراسىنداعى بايلانىس وسى شاعىن ولەڭىنە ءسىڭىرىلىپ، كەمەلدى، وبرازدى وي ايتىلادى.

    اقىننىڭ وسى جىر جيناعىنا ەنگەن وتىزعا تارتا ءان سوزدەرىنىڭ ىشىندەگى جىر جيناقتىڭ اتى بولعان «قارىلعاش قاشان كەلەر دەپ...» دەگەن ءان سوزىنە توقتالايىق. ولەڭ بىلاي ورىلەدى:

    «قۇرساۋى قىستىڭ تۇگەندەپ،

    كوڭىلگە ءتۇستى كوپ ورنەك.

    تۇستىككە ونسىز قارايمىن،

    قارلىعاش قاشان كەلەر دەپ...

 

    سەن كەلسەڭ گۇلدەپ جازعى باق،

    كۇن جاۋار كوكتەن جارقىلداپ.

    قوزى - لاق ويناپ بوكتەردە،

    سۋ اعار تاۋدان سارقىراپ.

 

    كوكتەمدى اكەپ كوگىلدىر،

    شاتتىققا ءبىزدى شومىلدىر.

    قالار ەد شالقىپ كوڭىل ءبىر،

    بولار ەدى سوندا ءومىر نۇر.

 

    قۇستاردىڭ قۇتتى ەسىلى،

    جاتتالعان جۇرتقا ەسىمى.

    قالىقتاي جەتشى قارلىعاش،

    اشىلسىن ءۇيدىڭ ەسىگى». مىنە وسىنداي ءتاتتى، سۇلۋ جىر وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن ورىن الاتىن رۋحاني ازىق. ولەڭ جولدارىندا اقىننىڭ «قارلىعاش كوكتەمدى قاشان اكەلەدى» دەگەن ساعىنىش، ءسۇيىنىشى وبرازدى، ويلى ليريكامەن بەينەلەنەدى.

    اقىن «كەل اعايىن دومبىرا مەكەنىنە» اتتى ولەڭىندە:

    ۇلاعاتتى ۇرپاعى جەتەلىمدە،

    شىققان تالاي ءان - كۇيدىڭ سەتەرى دە.

    بابالاردىڭ مۇراسىن جالعاستىرعان،

    كەل اعايىن دومبىرا مەكەنىنە.

 

    باق، بايلىق شالقىعان،

    ءتاتتى كۇي التىن ءان.

    اينالدىم سۇيىكتى ەلدەن،

    تىرلىكتىڭ تالعامىن،

    ونەردىڭ ءبالزامىن،

    ۇرپاققا جيىپ بەرگەن.

 

    كيەلى ەلىم سەن جايلى جازسام ءبىر ءان،

    كۇي قۇدىرەت جۇرەككە جار سالدىرعان.

    سۋى ما ەكەن قاراعايباستاۋىمنىڭ،

    بۇل الەمدى كۇي بولىپ تامساندىرعان، - دەپ ون مىڭ ادامدىق كۇيشىنىڭ ساۋساعىنان قوڭىر دومبىرانىڭ اۋەنى قالىپ، بابالاردىڭ مۇراسىن جالعاستىرعان دومبىرا مەكەنىن ماقتانىشپەن جىر ەتەدى.

    اقىن مۇرات ءوزى جاساپ وتىرعان ۇلى تابيعاتتى ادامزات تىرشىلىك تىنىسىنىڭ قاينارى، ءومىر ءسۇرۋدىڭ بىردەن - ءبىر نەگىزى دەپ جىرلايدى. اقىننىڭ كوركەم تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىن، ءتورت ماۋسىمنىڭ وزگەشە قۇپياسىن تىلگە العان «كوكتەمنىڭ جاڭبىرى» اتتى ولەڭىندە:

    «بۇلت كوشىپ اسقارلاردان اسقاندا،

    جاڭبىر شايىپ قوش ايتامىز اق قارعا.

    بالبىرايدى بورتە جۋسان ءبۇر جارىپ،

    قوي ورەدى ءتولىن ەرتىپ اق تاڭدا» دەپ جىرلاسا، «كۇز كەلدى» اتتى ولەڭىندە:

    «بۇيرا بۇلت اسىپ اسقاردان،

    جاپىراق ءتۇستى باقتاردان.

    تىراۋلاپ ۇشقان تىرنانىڭ

    مۇڭلى اۋەنى اسپاننان»، - دەيدى. ال ەندى «سارى اياز» ولەڭىندە:

    «سارى اياز كەلدى ساقىلداپ،

    اق قار مەن كوك مۇز اتىراپ.

    باقتاردى باستى بوز قىراۋ،

    قالماعان جەلكەن جاپىراق»، - دەپ حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي «ادام ءومىر سۇرگەنى ءۇشىن، ەڭ الدىمەن تابيعاتقا قارىزدار» دەگەن ۇلكەن فيلوسوفيانى جىرلايدى. مۇراتتىڭ قالامىنان توگىلگەن ولەڭدەرىنەن ۇلتىمىزدىڭ وسكەلەڭ ادامدىق قاسيەتى، ولمەس - وشپەس رۋحى، ومىردەگى قۋانىش - قايعىسى، تۋعان ەلگە، تۋعان جەرگە، پارتياعا، وتانعا، ۇلتتار ىنتىماعىنا، اسىل جارعا، تابيعاتقا دەگەن تەرەڭ ماحاببات، ساعىنىش، سۇيىسپەنشىلىك ورىلەدى دە، وقىرمانىن وزىنە باۋرايتىن سۇلۋ سەزىمگە قۇرالادى. اقىن مۇرات تاشىمباي ۇلىنىڭ الدا سان بايگەنىڭ كومبەسىنەن، ونەردىڭ بيىگىنەن تاعى دا بوي كورسەتىپ، وقىرمان قاۋىمنان جاقسى باعا الاتىنىنا سەنەمىن.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى