نىعىمەت مىڭجاني باسقان جول

    نۇرلان سارسەنبايەۆ

    ءبىز جۇڭگو وسى زامان جانە قازىرگى زامان قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان اعابۋىن عالىم، وقىمىستى، اقىن - جازۋشى، ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلە زەر سالار بولساق، ولاردىڭ ارىماي - تالماي ىزدەنىس جاساپ، قان مەن تەرىنىڭ بوداۋى ارقىلى حالقىنا قادىر - قىمباتى ارتىپ، مارتەبەسى بيىكتەپ، ەسىمى اڭىزعا اينالىپ، حالقىنا مول رۋحاني مۇرا قالدىرىپ، كەيىنگى ۇرپاقتاردىڭ ۇلگى - ونەگە الاتىن مىقتى تاربيەشىلەرىنە اينالعانىن اڭعارا الامىز. حالقىمىزدان شىققان ارىستارىمىزدىڭ ىشىندەگى ءبىر ەگەيى، كورنەكتى ۋاكىلدەرىنىڭ ءبىرى − نىعىمەت مىڭجانيدىڭ باسقالاردان مارتەبەسى بيىك بولدى. اسىرەسە، كونە قوعام مەن جاڭا قوعامعا بىردەي قىزمەت اتقارعان ونىڭ ءومىر جولى باسقالاردان وزگەشە، تاعدىرى دا كۇردەلى، بەينەتتى دە ءبىر كىسىدەي تارتقان، اۋمالى - توكپەلى زاماندا وتكەن ءومىر ەدى.

    نىعىمەت انە سونداي قىسپاعى كوپ، ۇستارانىڭ دۇزىندەي زاماندا قيىننان جول تاۋىپ، العاشقى عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ءساتتى باستادى. ماشاقاتى مول، بەينەتى زور عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ءبىر ءسات تە توقتاتقان جوق، قايتا كوز مايىن سارقىپ، جەيدەسىن تەرگە مالشىپ، ءتىل، تاريح، اۋدارما، ادەبي جاسامپازدىق جاقتاردا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ، جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا مول جەمىس بەرىپ، جۇڭگو قازىرگى زامان قازاقتارىنان شىققان تۇڭعىش وقىمىستى، زيالىلار قوسىنىنىڭ ۇزدىك ۋاكىلى بولدى. عالىم نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ءومىرى مەن ونەر جولى ءبىز ءۇشىن العاندا «ۇلكەن ءبىر كىتاپ»، ونىڭ عۇمىرىنداعى كەشۋلەرىن ۇرپاققا ۇگىتتەۋ، تانىستىرۋ، ءبىلدىرۋ ءبىز ءۇشىن العاندا ۇلكەن پارىز بولماق.

    ءبىرىنشى، نىعىمەت ومىرىنەن قىسقاشا مالىمەت

    نىعىمەت مىڭجاني جۇڭگو قازاعىنان شىققان ايگىلى تاريحشى، ەتنوگراف، كورنەكتى ءتىل مامانى، ادەبيەت تانۋشى، زەرتتەرمەن، اقىن، جازۋشى، اۋدارماشى، جۋرناليست، باسپاگەر، ەل ءىشى - سىرتىنا تانىلعان ۇلكەن قوعام قايراتكەرى. وسىنشاما كوپ ونەر نىقاڭنىڭ باسىنا تۋادا دارىعان ەمەس، ات جالىن تارتىپ ازامات بولعانعا دەيىن قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردى باستان وتكىزىپ، قاجىرلى ەڭبەك ەتۋىنىڭ اشتى تەرىنەن كەلگەن.

    نىعىمەت 1922 - جىلى 22 - ناۋرىز كۇنى تارباعاتايدىڭ تولى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا اۋىل مەدىرەسىنەن ساۋات اشىپ، اراب، پارسى تىلىنەن حابارلى بولعان. ول 1936 - جىلدان 1939 - جىلعا دەيىن جاڭاشا مەكتەپتە تاربيە الىپ، اباي، ىبىراي، شاكارىم، سۇلتانماحمۇت، ساكەن قاتارلى ونەر الىپتارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسىپ، يدەيالىق جاقتان ۇلكەن بۇرىلىس جاسايدى. 1939 - جىلى شينجياڭنان كەڭەس وداعىنا وقۋعا باراتىن وقۋشىلار ۇيرەنۋ كۋرسىنىڭ 4 - مەرزىمدىك ەمتيحانىنا قاتىناسىپ وتكەننەن كەيىن، ۇرىمجىگە كەلىپ سوۆەت وداعىنا وقۋعا بارۋدى كۇتەدى. ءبىراق، ءار ءتۇرلى سەبەپتەردەن وقۋعا بارا الماي قالادى. اڭساعان ارمانىنا جەتە الماي، شەتەلگە وقۋعا بارۋ ءۇمىتى كەسىلگەن نە ءبارى 17 جاسقا جاڭا كەلگەن نىعىمەت سول جىلى ولكەلىك ساقشى وفيتسەرلەر مەكتەبىنە 2 جىلدىق وقۋعا تۇسەدى. وسى بارىستا حانزۋ ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەنىپ ساۋات اشادى. 1941 - جىلى ساقشى مەكتەبىن جاقسى ناتيجەمەن تامامداپ، قوعام حاۋىپسىزدىگى باسقارماسىنا بارىپ، اۋدارۋشى بولادى. 1946 - جىلى ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنە اۋىسىپ بارىپ، ورىنباسار حاتشىلىق مىندەت وتەيدى. وسى بارىستا، نىعىمەتتىڭ قىزمەتتەگى ىسكەرلىگى مەن عىلمي قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعى بۇرھان شاھيدي مىرزانىڭ كوزىنە ەرەكشە تۇسەدى. سول تۇستا «ۇلى وتانشىل، توڭكەرىسشى بۇرھان مىرزانىڭ مارتەبەسى مەملەكەتتىڭ ءىشى - سىرتىندا وتە جوعارى ەدى. ول كىسى بىلىمگە قۇرمەت ەتۋدى، زيالىلاردى ايالاۋدى ۇنەمى دارىپتەيدى. سوناۋ 1947 -، 1948 - جىلدار ارالىعىنىڭ وزىندە - اق نىعىمەت مىڭجانيدىڭ بولاشاعى بار وتە دارىندى ازامات ەكەنىن بىلگەن ول كىسى سول كەزدە، ءوزىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن ءبىر جولداسقا نىعىمەت مىڭجانيدىڭ كەلەشەكتە، ءسوزسىز، مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ تابىلماس دارىندىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ شىعاتىندىعىن ايتقان ءارى كەيبىر از ۇلت كادرلارىنا وعان جاقىنداسۋدى، ونىمەن ىنتىماقتاسۋدى قاداعالاپ تاپسىرعان ەدى»، - دەيدى شياۋ جۇڭ - ي مىرزا («نىعىمەت مىڭجانيدىڭ وتانشىلدىق يدەياسى جونىندە»، «مۇرا» جۋرنالى، 1996 - جىل 2 - سان، 11 -، 15 - بەت). ول 1948 - جىلدان 1949 - جىلى قىركۇيەك ايىنا دەيىن گومينداڭ ورتالىعىنىڭ زاڭ شىعارۋ القاسى بولىپ قىزمەت اتقارسا، 1942 - جىلدان 1949 - جىلعا دەيىن شينجياڭ قازاق - قىرعىز مادەنيەت باس قوعامىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى بولعان. تاعى ول 1947 - جىلدان 1949 - جىلعا دەيىن «ساۋلە» ايلىق جۋرنالىنىڭ (قازاقشا) باس رەداكتورلىعىن قوسىمشا وتەگەن.

    1949 - جىلى جاڭا جۇڭگو قۇرىلىپ، وتان باسىنا ۇيىرىلگەن قارا تۇمان ايىعىپ، ارايلاپ تاڭ اتادى. وسى بارىستا نىعىمەت ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس بولادى. جاڭا ءومىردى، جاڭا اتقان تاڭدى قۋانا قارسى الادى، ونىڭ ەڭبەگىن ەسكەرگەن پارتيا، ۇكىمەت شينجياڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار باس حاتشىلىق مىندەتىنە تاعايىندايدى. وسى بارىستا نىقاڭ پارتيا، ۇكىمەت، وتان، حالىق ءۇشىن ايانباي تەر توگىپ قىزمەت ەتەدى.

    1951 - جىلى نىعىمەت مىڭجاني قىزمەت قاجەتىمەن شي - انعا اۋىسىپ بارىپ، باتىس سولتۇستىك اسكەري كوميتەت ساياسي كوميتەتىنىڭ ۇلتتىق ىستەر القاسىنىڭ مۇشەسى، قوسىمشا باسقارما باستىعى بولىپ مىندەت اتقارادى. 1953 - جىلى بەيجيڭگە اۋىسىپ بارىپ، ورتالىق ۇلتتار باسپاسى قازاق رەداكسيا - اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. 1953 - جىلدان 1960 - جىلدارعا دەيىن نىقاڭ ورتالىق ۇلتتار باسپاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە، ماركس - لەنين شىعارمالارىن، ماۋ زىدۇڭ شىعارمالارىن جانە ورتالىقتىڭ ماڭىزدى حۇجاتتارىن حانزۋشادان قازاقشاعا اۋدارۋعا باستاماشىلىق ىستەپ، حالقى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.

    1960 - جىلدىڭ جازىنا كەلگەندە، «كىتاپ - جۋرنالداردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ» بارىسىندا، نىقاڭا جالعان جالا جابىلىپ، «كەرى توڭكەرىسشىل» دەگەن قالپاق كيگىزىلىپ تۇرمەگە جابىلادى. ول تابانى كۇرەكتەي 18 جىل جالعان جالا جابىلىپ وبالدى بولىپ شەتكە قاعىلادى. 1978 - جىلعا كەلگەندە، بەيجيڭ قالالىق جوعارى حالىق سوتى تۇبەگەيلى اقتايدى.

    1980 - جىلداردان كەيىن، جاڭادان ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ءتىل زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورىنباسار باستىعى بولىپ، ءتۇرلى عىلمي زەرتتەۋ قيمىلدارىنا بەلسەنە قاتىناسىپ، جاسى ەگدەلەگەنىنە قاراماي، بار اقىل، زەيىن - زەردەسىن عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىنا ارنايدى. نىقاڭ اۋىر ازاپتى كۇندەردى ەلەڭ قۇرلى كورمەي وتكىزدى. 1993 - جىلى 22 - ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىندا عىلمي ساپاردا جۇرگەندە، تۇتقيىل جۇرەك اۋرۋى قوزعالىپ، عالىمنىڭ جۇرەگى ماڭگى سوعۋدان توقتادى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى