مادەنيەتى مايەكتەنگەن تارباعاتاي

    كامالبەك بوقان ۇلى

    تارباعاتاي ايماعىنىڭ دامۋ تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭگە تارتقانىمەن، كوبىندە ءبىز بۇگىنگى مادەنيەتىن تىلگە تيەك ەتەمىز. جادىراعان جاز ايلارىندا شەكارا قالا شاۋەشەكتىڭ باۋ - باقشالارىندا، مادەنيەت الاڭدارىندا مادەنيەت اۋەسكەرلەرى مىڭ بۇرالا بيگە باسىپ، جۇزدەگەن گارموننىڭ سازدى ءۇنى، وعان قوسىلا بۇلبۇل كومەي انشىلەردىڭ سۇلۋ داۋىسى كوڭىل قۇسىڭدى شالقىتىپ، كوككە ۇشىرادى. مىنە بۇل جاراسىمدى، ورنىقتى، «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعىنداعى» ءار ۇلت حالقىنىڭ ىنتىماعى نىعايعان، قوعامىمىزدىڭ ءسان - سالتاناتىنا، ساۋلەتىنە قۇپ جاراسقان كوركەم كورىنىستەرىنىڭ، جاقۇتتاي كوز تارتاتىن مايەكتى مادەنيەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى عانا.

    جۋىقتاعى جىلداردان بەرى، تارباعاتاي ايماعى قىزمەت ءتۇيىنىن اۋىل - قىستاقتارعا بەيىمدەۋگە باستان - اياق تاباندى بولىپ، مادەنيەت قۇرىلعى قۇرىلىسىن كەمەلدەندىرىپ، مادەنيەت جاعىندا حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ينجەنەرياسىن جاپپاي اتقارىپ، تاماشا ونىمدىلىككە قول جەتكىزدى. ايماق، اۋدان، اۋىل، قىستاق دارەجەلى الەۋمەتتىك مادەنيەتتەن قىزمەت وتەۋ جۇيەسى نەگىزىنەن قالىپتاستى. سونىمەن بىرگە، مادەنيەت جاعىندا حالىققا تيىمدىلىك جەتكىزۋ ينجەنەرياسىن بار كۇشپەن اتقارىپ، بۇقارالىق مادەنيەتتى گۇلدەندىرىپ، مادەنيەت كاسىبىن ايگىلى ماركاعا اينالدىرعاندىقتان، تارباعاتايدىڭ مادەنيەت ىستەرى مەن مادەنيەت كاسىپتەرى جاپپاي وركەندەپ، حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتىن تىپتەن جانداندىرا ءتۇستى. سوڭعى 2 جىلدىڭ وزىندە 12 ميلليون يۋان قارجىمەن ايماقتىق قىزىل ءۇي مۇراجايى، 13 ميلليون 500 مىڭ يۋان قارجىمەن ايماقتىق كىتاپحانا سالىندى؛ 26 ميلليون 950 مىڭ يۋان قارجىمەن اۋىل، قالاشىق، فەرمالاردا 66 مادەنيەت پۋنكتى سالىنىپ، مادەنيەت پۋنكتتەرى اۋىل - قىستاقتاردا تولىق جالپىلاستى. 5 ميلليون 160 مىڭ يۋان قارجىمەن شارۋالار كىتاپحاناسىنان 286سى سالىندى. 6 ميلليون 60 مىڭ يۋان قارجىمەن مادەنيەت بايلىعىنان ورتاق يگىلىكتەنۋ ينجەنەرياسىنىڭ اۋدان دارەجەلى تارماق ورتالىعىنان 7سى جانە اۋىل - قالاشىق تۇيىنىنەن 26سى قۇرىلدى؛ 4 ميلليون 75 مىڭ يۋان قارجىمەن تولى، شاعانتوعاي اۋداندارىنىڭ كىتاپحاناسى مەن مادەنيەت سارايلارى جوندەلدى.

    ايماق مادەنيەت جاسامپازدىعى مەن قيمىلدارى جاعىندا، ادەبيەت - كوركەمونەر سارا تۋىندىلارىن جاراتۋ ينجەنەرياسىن كۇش سالا اتقارعاندىقتان، يدەيالىق، كوركەمدىك ورەسى جوعارى، ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە سارا تۋىندىلار جارىققا شىعىپ، تارتىمدى قيمىلدار وتكىزىلدى. 2012 - جىلى حالىق ونەرپازدارى ورىنداعان «تۋعان جەرگە ماحاببات» اتتى ساحنالىق شىعارما تارباعاتاي ايماعىنىڭ تۇڭعىش ءان - ءبي تەاترى ەسەپتەلەدى. مۇندا شاۋەشەك قالاسىندا جاساعان ءبىر جۇپ ەرلى - زايىپتىنىڭ التىن نەكەسى استار ەتىلىپ، كورشى - قولاڭ، تۋىس - تۋعان، دوس - جارانداردىڭ قۇتتى بولسىن ايتىپ، ءار ۇلتتىڭ مۋزيكا، ءان - بيىنەن شاشۋ اپارعاندىعى باياندالىپ، شاۋەشەك قالاسىنداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ەتەنە دوستىعى بەينەلەندى.

    «تۋعان جەرگە ماحاببات» اتتى شىعارما اۆتونوميالى رايوندىق ادەبيەت - كوركەمونەر نومىرلەرى ىشىندە جاسامپازدىق سيلىعى، ۇزدىك ءنومىر سيلىعى سياقتى سيلىقتاردى ەنشىلەۋمەن بىرگە، ءۇرىمجى، قارامايلى، مايتاۋ قالالارىندا قويىلىپ، جۇرتشىلىقتىڭ جاقسى باعاسىنا يە بولدى.

    مادەنيەت تۋىندىلارىنان سىرت، تارباعاتاي ايماعى ۇيىمداستىرعان ءبىر قىدىرۋ كولەمدى ادەبيەت - كوركەمونەر قيمىلدارى سىرتقى ۇگىت تەبىنىن ارتتىرىپ، ايماقتى ءتىپتى دە كەڭ كولەمدى تانىستىردى. وتكەن جىلى 20 - مامىردان 26 - مامىرعا دەيىن اۆتونوميالى رايوندىق عالامتور ينفورماتسياسى كەڭسەسى مەن ايماقتىق پارتكوم ۇگىت ءبولىمى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «تارباعاتاي تاۋ گۇلى شەشەك اتتى» اتىنداعى كولەمدى توراپ مادەنيەت قيمىلى 5 اۋدان، 2 قالادا ىلگەرىندى - كەيىندى ورىستەتىلدى. قيمىل «جىبەك جولىنداعى تارباعاتاي، دامگە باي تارباعاتاي، داستان مەكەنى تارباعاتاي، قۇت ۇيىعان تارباعاتاي، جۇرەكتەرى توعىسقان تارباعاتاي، ماي بوياۋلى سۋرەتتەي تارباعاتاي، ءان - جىر مەكەنى تارباعاتاي» سياقتى 7 مازمۇندا ءجۇرىلىپ، ەل ءىشى - سىرتىنان 100دەن استام ءتىلشى 2 گرۋپپاعا ءبولىنىپ اۋدان، قالالاردا تىلشىلىك ىستەدى.

    قىسقا عانا 7 كۇندە «تارباعاتاي تاۋ گۇلى شەشەك اتتى» قيمىلى سانسىز جاڭالىقتاردىڭ بەتىن اشىپ، ءار قىرىنان ايگىلەي ءتۇستى. تارباعاتاي ايماعى مەملەكەت كولەمىندە توردا اقپار جاريالاۋ ءماجىلىسىن تۇڭعىش رەت اشقان ايماق قاتارىنان ورىن السا، تىلشىلەردىڭ شارۋالار وتباسىنا قونىپ، ولاردىڭ ءوندىرىس - تۇرمىسىمەن، ءداستۇرلى سالت - ساناسىمەن تانىسۋى دا مەملەكەت بويىنشا تۋڭعىش ىستەلگەن جۇمىس بولدى.

    ۇعىسۋعا قاراعاندا، وتكەن جىلى 20 - مامىردا شيحۋ قالاسىنىڭ «جىبەك جولىنداعى تارباعاتاي» قيمىلىنىڭ باستالۋ حابارى تىڭشۇن ابونتتار تەرمينالىنىڭ باسقى بەتىندە جاريالانىپ، تاماشالاعاندار ءبىر ميلليون ادام - رەتتەن اسسا، بايدۋدان «جىبەك جولىنداعى تارباعاتايعا» قاتىستى جاعدايلاردى كورگەندەر ءبىر ميلليوننان اسقان. «دامگە باي تارباعاتاي» تورداعى قىزۋ تۇيىنگە اينالىپ، بايدۋدان كورگەندەر ءبىر ميلليون 600 مىڭنان اسقان. حالىق تورىنىڭ اعىلشىن، فرانسۋز، جاپون، ورىس قاتارلى 8 تىلدە تاراتقان حان بونىڭ «جاڭا داۋىردەگى ءبىر كاسىپتىك شارۋانىڭ اسىل كوكىرەگى مەن اسقاق ارمانى» اتتى جولداماسى ەل - ءىشى سىرتىندا نەداۋىر اڭىس قوزعاعان. «تارباعاتاي تاۋ گۇلى شەشەك اتتى»، «قۇت ۇيىعان تارباعاتاي» قيمىلى بارىسىندا تەك شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ابونتتارى تەرمينالىنا تاراتقان «كەڭىستىكتەن تۇسىرىلگەن كوركەم كورىنىسىن، مىڭ ادامنىڭ دومبىرا شەرتۋىنىڭ» ءوزىن 2 كۇننىڭ ىشىندە تاماشالاعاندار ءبىر ميلليون 50 مىڭنان اسقان. 18 - تامىزدان 20 - تامىزعا دەيىن 2016 - جىلعى تۇڭعىش كەزەكتى شينجياڭ تارباعاتاي گارمون تارتۋ سالتاناتى ەل - ءىشى سىرتىنداعى گارمون شەبەرلەرىنە تارباعاتايدىڭ گارمون مادەنيەتىن ايگىلەدى. مەرەكەدە مىڭ ادامنىڭ گارمون تارتىپ گەننيس رەكوردىنا سايىس جاريالاۋى كۇللى دۇنيەگە شاۋەشەكتىڭ كەلبەتى مەن گارمون ونەرىن دامىتۋداعى بۇقارالىق نەگىزىن تانىستىردى.

    ۇشقان قۇستاي زىمىراعان ءداۋىر دامۋىنىڭ قانات قاعىسىنا ىلەسىپ، تارباعاتايدىڭ مادەنيەت ىستەرى دە قارىشتاپ دامىپ، اساۋ اعىنىمەن، اسقاق ارىنىمەن جاڭا ءبىر جىلدىڭ التىن تابالدىرىعىن مىنە وسىلاي اتتادى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى