شينجياڭدا: ءبىزدىڭ 60 جىل

    ءدال وسى جىلى تاريحتىڭ تىڭ پاراعى اشىلدى. 1955 - جىلى 1 - قازاندا شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلدى. سودان تارتىپ سىرعا تولى كەرىم ولكە تىڭ ساپارعا قادام باستى، 47 ۇلت پەرزەنتتەرى قول ۇستاسا كۇرەس جاساپ، بەرەكە - بىرلىكتىڭ قايماعىن قالىڭداتتى. ولار جاستىق كوكتەمى مەن ىستىق ىقىلاسىن وسى ولكەگە ارناپ، ۇلى سۇيىسپەنشىلىكتەرى جانە قالتقىسىز ادال نيەتتەرى ارقىلى اڭىزعا بەرگىسىز حيكاياتتاردى، ءبىر ءداۋىردىڭ شۇعىلالى داستانىن جازدى.

    ولار قارت تيانشاننىڭ قاراعايى ىسپەتتى، ولار كوكەيلەرىنە اسقاق ارمان، ۇلى مۇرات ۇيالاتتى. ولار ءشول - جازيراداعى مىڭ جىلدىق قارت توراڭعىدايىن قيىن - قىستاۋ كۇندەردىڭ قىسپاعىندا سىننان ءوتتى. ولار سايىن دالانىڭ جىڭعىلى ىسپەتتى ۇلى تابيعاتپەن قويىنداسىپ كەتتى.

    «تيانشان قاراعايى» بۇرماحان مولدا

    ماڭگىلىك مىزعىماس شەكارا تاسى

    تۇسىنىكتەمە: ۇشار باسىن مۇنار شالعان ۇلى تاۋداي بيىكتىكپەن قاسقايىپ، ءاربىر سۇيەم جەردى كوز قاراشىعىنداي قورعادى. قۇلازىعان مۇزارت شىڭدا، كوز شاعىلىستىرعان قاسات قاردا ادالدىقتىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ، كوكتەم حابارىن جەتكىزدى.

    بۇرماحان مولدا اجەيگە بۇل جولى ۇلىقشات اۋدان قالاشىعىنداعى ۇيىندە كەزدەستىك.

    ايالسىز ۋاقىتتىڭ ءىزى قالعان اجىمدى جۇزىنەن، اق پەيىل، قاراپايىم، مەيىرىم نۇرى توگىلگەن جانارىنان 72 جاسقا كەلگەن قىرعىز اجەيدىڭ قاراپايىم ومىردەگى وزگەشە جان ەكەنى ءبىلىنىپ تۇر.

    اجەي قىزىلسۋ قىرعىز اۆتونوميالى وبلىسىنداعى شەكارا كۇزەتشىسى ەكەن. مال باعا ءجۇرىپ، شەكارانى شارلاۋمەن 50 نەشە جىلدى ءبىر كۇنگىدەي وتكىزگەن ول تالاي تاسقا «جۇڭگو» دەگەن جازۋدى قاشاپ شىعىپتى. ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەڭىز دەڭگەيىنەن 4000 نەشە مەتر بيىكتەگى ءۇستىرتتى وڭىردە تاباندىلىقپەن شەكارا قورعاپ، پامير ۇستىرتىندەگى «ماڭگىلىك مىزعىماس شەكارا تاسىنا» اينالىپتى.

    بۇرماحان 19 جاسقا شىققان جىلى جاس جۇبايىنا ەرىپ جۇڭگو - قىرعىزستان شەكاراسىنداعى تەڭىز دەڭگەيىنەن 4290 مەترلىك قاراشال دوڭگەرمە بەلىنە كەلىپ مەكەندەپ، ءبىر جاعىنان مال باعىپ، ءبىر جاعىنان شەكارانى شارلايدى.

    تۇڭعىش رەت تاۋعا شىققاندا «جۇڭگو» دەگەن جازۋ ويىلعان شەكارا تاسىن العاش كورگەندە قاتتى تولقىپتى. حات ساۋاتى جوق بولسا دا شەكارا قورعانىسى ساقشى بولىمشەسىندەگى كوماندير - جاۋىنگەرلەردىڭ كومەگىندە حانزۋشا جانە قىرعىزشا «جۇڭگو» دەگەن جازۋ جازۋدى ۇيرەنىپ الىپتى. شەكارانى شارلاۋ بارىسىندا «جۇڭگو» دەگەن جازۋدى وسى ەكى تىلدە تاسقا قاشاپ شىعادى. 50 نەشە جىلدان بەرى، ول ءۇشىن «جۇڭگو» دەگەن جازۋدان ارتىق قاسيەتتى، ارداقتى نارسە جوق ەدى.

    ءوزىنىڭ قانشا تاسقا «جۇڭگو» دەگەن جازۋدى ويعانىن اجەيدىڭ ءوزى دە بىلمەيدى ەكەن. ول: وسىنشا ۇزاق جىلدا تابانىم تيگەن جەردەگى كوزىمە تۇسكەن تاسقا «جۇڭگو» دەگەن جازۋدى جالىقپاي قاشاپ وتىرۋعا تىرىستىم. ويتكەنى ارى وتكەن، بەرى وتكەندەر بۇل جەردىڭ جۇڭگو ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك قوي، - دەيدى.

    «اكەم جەتىم بولدى، جاستايىنان بايدىڭ مالىن باقتى. ازاتتىق ارميا پاميرگە كەلگەندە، اكەم بەس بالاسىن ەرتىپ ازاتتىق ارميا ءۇشىن تاس قوپارىپ، جول سالدى. ول <بۇگىنگى كۇنگە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ارقاسىندا جەتتىك، اتا مەكەنىمىزدى ازاتتىق ارميا قورعايدى> دەۋشى ەدى».

    «مەنىڭ ەكى ارمانىم بار ەدى. ءبىرى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا مۇشە بولۋ، ەندى ءبىرى، پەرزەنتتەرىمنىڭ ارميا قاتارىنا قوسىلىپ، اسكەر بولۋىن اڭساۋشى ەدىم. 2011 - جىلى ۇلكەن نەمەرەم اسكەرگە قاتىناستى؛ 2012 - جىلى ءوزىم كوممۋنيستىك پارتياعا مۇشە بولدىم. ەكى ارمانىم تۇگەل جۇزەگە استى».

    جۇزىنەن باقىت كۇلكىسى ەسكەن ونىڭ تۇرمىسى باقىتتى ەكەن.

    اجەي: 2011 - جىلى قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا، تاۋدان كوشىپ كەلىپ، 73 شارشى مەترلىك بەيقۇت ۇيگە كوشىپ كىردىم. ۇكىمەت مەنەن ءبىر تيىن اقشا العان جوق. جاڭا ءۇيىم مەن كونە ءۇيىمدى سالىستىرسام، جەر مەن كوكتەي پارىق سانامدا سايراپ تۇرادى. قازىرگى ءۇيىم سونداي جايلى، اناسىنىڭ قۇشاعىنا قۇلاعان جاس بالا سياقتىمىن، -دەيدى.

    جاتىن ءۇيى مەن تاماق ءۇيىن كوردىك، قۇبىر سۋى، ەلەكترى بار، جىلۋمەن قامدالادى ەكەن، اۋەلى، تابيعي گاز دا جەتكىزىلىپتى. اجەي كۇلىمسىرەپ: مەن عانا ەمەس، اۋىلداعى اتا - باباسىنان بەرى تاۋ اراسىندا تىرشىلىك ەتىپ كەلگەن «بەس ءتۇرلى قارت» پەن ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءبارى وسىنداي ۇيگە كوشىپ كىردى، - دەدى.

    ءوز ماڭايىنداعى وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتكەندە اجەي تەبىرەنىپ، تولقىپ كەتەدى ەكەن.

    وتكەن عاسىردىڭ 60 - ، 70 - جىلدارىندا شەكارا شارلاعان كەزدە قاريا تۇراتىن ساز قىستاعىنان قاراشال دوڭگەرمە بەلىنە دەيىنگى ارالىق 40 كيلومەترگە جەتپەگەنىمەن، اتقا، ەسەككە ءمىنىپ قوي ايداپ 2 - 3 كۇندە ارەڭ بارامىز. ال قازىر ۇكىمەت كوش جولىن سالعان، اۆتوكولىكپەن ەكى - اق ساعاتتا جەتۋگە بولادى.

    بۇرىن ءار ۇيدە بار - جوعى بىرنەشە ات، ازىن - اۋلاق قوي عانا بولاتىن. ال قازىر الدارىنا قورا - قورا قوي، ءۇيىر - ءۇيىر جىلقى، تابىن - تابىن سيىر سالدى، ولاي - بۇلاي شىقسا موتوتسيكلگە مىنەدى، باتەريالى اۆتوكولىك ەسەك اربانىڭ ورنىن باسقان؛ باقشا رايونى قاسىمىزدا، ەگىنشى - مالشىلاردىڭ پەرزەنتتەرى زاۆودتارعا كىرىپ ىستەيدى، ىستەسەڭ ەڭبەك بار، اقشا تابۋ مۇمكىندىگىڭ دە جاقسى. سىرتقا ەڭبەك ىستەۋ ءۇشىن كەتكەندەرمەن، وقۋداعى بالالارمەن تەلەفوندا تىلدەسىپ تۇرامىز...

    «قىرعىزداردا <ەگىن ەككەنىڭ شەكارانى قورعاعانىڭ، مال باققانىڭ شەكارانى شارلاعانىڭ> دەگەن ءسوز بار، قازىر شارت - جاعدايىمىز جاقسى، قىستاقتاعى شەكارا قورعاۋشىلارىن باستاپ قاراشال دوڭگەرمە بەلىن كۇزەتىپ، وتان مەن حالىقتى الاڭسىز ەتۋىمىز كەرەك»! بۇرماحان اجەي ءوز بورىشىن ادا ەتۋگە دايىن ەكەن.

    شينجياڭنىڭ 5700 كيلومەتردەن استام شەكارا لەنياسىندا بۇرماحان اجەي سياقتى شەكارا قورعاۋشىلارى وتە كوپ. ولار «اتقا ءمىنىپ شەكارا كۇزەتۋدە» ءاربىر كيىز ءۇي كوشپەلى قاراۋىل ورنى سەكىلدى، ال ءاربىر مالشى شەكارا تاسىنان اۋمايدى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى