لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي

    لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي 1828 جىلى 9 قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ تۋلا وبلىسىنداعى كراپيۆەنسك ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. ل. تولستوي بالا كەزىنەن نامىسقوي جانە ماقساتكەر بولىپ وسەدى. ول ءوز قوعامىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءجۇرۋدى قالايدى، بىراق ونىڭ تابيعي ۇيالشاقتىعى كەدەرگى جاسايتىن. ول قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋەلى شىعىستانۋ، كەيىن زاڭ فاكۋلتەتتەرىندە وقىعان. ول اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ، چەح، پولياك، سەرب، يتاليان، گرەك، لاتىن، ۋكراين، تاتار تىلدەرىن بىلگەن، قوسىمشا ەجەلگى ەۆرەي، تۇرىك، گوللاند، بولگار تىلدەرىن بىلگەن. ۇلى ويشىلدىڭ عۇمىرى قيىندىقتارعا تولى بولدى.

    «كەشەگى كۇننىڭ تاريحى»، «پومەششيكتىڭ تاڭعى تىرلىگى» اڭگىمەلەرىنىڭ، «بالالىق»، «ەرەسەكتىك»، «سەۆاستوپول اڭگىمەلەرى» اۆتوبيوگرافيالىق تريلوگيانىڭ، «كازاكتار»، «البەرت»، «ءتاۋباعا كەلۋ»، «مەن دىنگە قالاي سەنەمىن؟»، «يۆان ءيليچتىڭ ءولىمى»، «كرەيتسەر سوناتاسى»، «پەرى»، «قاجىمۇرات»، «جالعان قاعاز»، «بالدان كەيىن» پوۆەستەرىنىڭ، «وتباسى باقىتى»، «ورىس پومەششيگىنىڭ تاڭعى تىرلىگى»، «ارىلۋ» روماندارىنىڭ، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، «مىڭ سەگىز ءجۇز بەسىنشى جىل» رومان-ەپوپەيالارىنىڭ، «الىپپە»، «جاڭا الىپپە» ەڭبەكتەرىنىڭ، «اننا كارەنينا» پسيحولوگيالىق رومانىنىڭ، «قاراڭعىلىقتىڭ وكىمى»، «ءتىرى ولىك» دراماسىنىڭ، «تاربيە جەمىستەرى» كومەدياسىنىڭ اۆتورى. 9 قىركۇيەك – لەۆ تولستويدىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى. وسى كۇنى اعارتۋشى ءومىرىنىڭ ەڭ قىزىقتى تۇستارىمەن تانىستىرا ءوتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

    تولستويلاردىڭ وتباسى ءوز باستاۋىن 1351 جىلداردان الادى. لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ اتاسى پەتر اندرەۆيچ تولستوي ءبىرىنشى پەتردىڭ بيلىگى كەزىندە قۇپييا كانتسەلياريانىڭ باسشىسى بولعان. ول رەسەي يمپەرياسىندا جاقسى قىزمەتى ءۇشىن گراف لاۋازىمىن العانداردىڭ العاشقىسى ەكەن.

    اناسى ەكى جاسقا تولماي جاتىپ قايتىس بولادى.

    لەۆ تولستوي جاس كەزىندە قۇمار ويىندارعا اۋەس بولعان. ءبىر كۇنى ءوزىنىڭ كورشىسى گوروحوۆپەن كارتا ويناپ، يەلىگىندەگى ۇيدەن ۇتىلىپ قالادى. بۇل ۇيدە لەۆ تۋىپ-وسكەن بولاتىن.

    لەۆ تولستوي تانىمالدىلىقتى جانە ءوزىنىڭ كورنەكتى شىعارمالارىنا ارقاۋ بولۋدى ۇناتپاعان. ول «1871 جىلى فەتكە جازعان حاتىندا بىلاي دەگەن: ‹سوعىس› سەكىلدى تۇككە تۇرعىسىز كوپ ءسوزدى دۇنيەلەردى ەندى جازبايتىندىعىما باقىتتىمىن...».

    كاۆكاز سوعىسىنا قاتىسىپ، سەۆاستوپول قورعانىسىندا بولعان. ەرلىگى ءۇشىن بىرنەشە وردەندەرمەن، مەدالدارمەن ماراپاتتالادى.

    تولستويدىڭ «تسارستۆو بوجيە ۆنۋتري ۆاس» سىندى ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەن باسقىنشىلىققا قارسى يدەيالارى ءۇندىستانداعى ۇلتتىق قوزعالىستى باسقارىپ، 1947 جىلدارى انگليادان بەيبىت بولىنۋگە قول جەتكىزگەن جاس ماحاتما گانديگە وتە قاتتى اسەر ەتكەن.

    حالىققا جاقىن بولۋ ءۇشىن (باسقا دەرەكتەردە دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن دەلىنەدى) قارتايعان شاعىندا لەۆ تولستوي جالاڭ اياق جۇرگەن ەكەن.

    تولستويدىڭ جانۇياسىندا 13 بالا تۋىلعان. ونىڭ بەسەۋى بالا كەزىندە قايتىس بولادى. ايەلى وزىنەن 16 جاس كىشى بولعان. ياعني، ولار شاڭىراق كوتەرگەندە سوفيا 18-دە، گراف 34-تە ەدى.

    تولستوي ءوزىنىڭ بولاشاق ايەلى سوفييا اندرەەۆنا بەرستىڭ اناسىمەن دوستىق قاتىناستا بولادى دا، بەرستىڭ ءۇش قىزىنىڭ قايسىسىنا ۇيلەنەتىندىگىن بىلمەي، ءبىراز ۋاقىت تاڭداپ جۇرگەن.

    ايەلى جازۋشىنىڭ نانىم-سەنىمدەرىمەن كەلىسپەگەن، سوندىقتان، ولاردىڭ ارالارى سۋىپ كەتەدى.

    ەڭ تانىمال ءۇش شىعارماسى – «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، «اننا كارەنينا»، «جەكسەنبى».

    لەۆ نيكولاەۆيچ تولستوي ەت جەمەيتىن ادام بولدى. ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا، ياعني 1910 جىلى «سەكسەن جىلدان كەيىن بارلىق ادامدار ۆەگەتاريان بولادى، ولار ەت جەۋگە ادام جەگەن سەكىلدى جيىركەنىشپەن قارايدى» دەگەندى ايتىپ، ءسوزىنىڭ اقيقاتقا اينالاتىنىنا ۇمىتتەنگەن.

    جازۋشى تەك قانا «سالماقتى» شىعارمالاردى ەمەس، «الىپپە»، «جاڭا الىپپە» سىندى بىرنەشە بۋىن وقىپ كەلە جاتقان بالالارعا ارنالعان ەڭبەكتەر جازدى.

    لەۆ تولستوي تۋرگەنەۆپەن تانىس بولعان. الايدا، ولار دوستىق قاتىناستا بولا المادى. اراداعى كيكىلجىڭنەن كەيىن بىرنەشە جىلداردان بەرى سويلەسپەيدى، ءتىپتى، دۋيەلگە دەيىن بارۋعا شاق قالعان.

    1857 جىلدارى تولستوي شەتەلگە اتتانادى. ول گەرمانيا، فرانتسيا، شۆەتساريا، يتاليا سىندى كوپتەگەن ەۆروپالىق ەلدەردى ساياحاتتايدى دا، كۇزدە ماسكەۋگە ورالادى. 1859 جىلدارى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر اشادى. ول جاڭا مەكتەپتەرگە ەۆروپالىق ءبىلىم جۇيەسىن ەنگىزۋدى ءجون دەپ تابادى.

    تولستوي قارتايعان شاعىندا ايەلىمەن ايىرىلىسىپ ساياحاتقا شىعادى دا، ساپاردا قايتىس بولادى. جەر اۋىستىرىپ جۇرگەندە تولستوي قابىنۋمەن اۋىرىپ قالادى. 1910 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا استاپوۆو ستانتسياسىندا (ستانتسيا باستىعىنىڭ ۇيىندە) كوز جۇمادى.

جاۋاپتى رەداكتور:叶尔森