«الپىس ەكى قوڭىردىڭ» انىقتاماسىنا قايتا ۇڭىلگەندە

 شايىتقازى زەينەلقازى ۇلى

    «الپىس ەكى قوڭىر» زەرتتەلە باستاعاننان قازىرگە دەيىن وسى ءبىر ۇعىمنىڭ شىعۋ تەگى، بەينەلەيتىن وبيەكتىسى، سوزدىك ءمان - ماعىناسى، مازمۇنى، قامتيتىن كولەمى تەكتەس ماسەلەلەر توڭىرەگىندە سان رەت جيىن اشىلدى، قىرۋار زەرتتەۋ ماقالالارى جازىلدى، تولاسسىز تالاس - تارتىس جۇرگىزىلدى، الايدا، ورتاق پىكىر قالىپتاسقان جوق. وسى الاۋىزدىقتىڭ ءتۇپ ءتۇيىنى «الپىس ەكى قوڭىر» ۇعىمىنىڭ قامتيتىن كولەمى مەن مازمۇنىن دۇرىس، ءدال اشىپ بەرە الاتىن انىقتامانىڭ بولماۋىنان تۋىلىپ وتىر دەۋگە بولادى.

    ءبىز بۇدان بۇرىنعى «الپىس ەكى قوڭىر» ۇعىمىنا بەرىلگەن انىقتامالارعا انىقتاما بەرۋ جولدارى بويىنشا تالداۋ جاساپ، ونىڭ انىقتاما ولشەمىنە تولاتىن - تولمايتىندىعىن قاراستىرىپ كورەلىك.

    ءبىرىنشى انىقتاما: «<الپىس ەكى قوڭىر> دەگەندەگى <الپىس ەكى> سانى كوبىنەسە، ادامنىڭ الپىس ەكى تامىرىنا قاتىستى ايتىلىپ، بۇرىنعى اقىن - جىراۋلار، ءانشى - كۇيشىلەر ءوز ونەرىنىڭ شابىتتى كەزدەرىن سول ءبىر كيەلى ساننان ءوربىتىپ وتىرعان... «قوڭىر» دەگەن ءسوز قوڭىر اۋەنگە، جانعا جاعىمدى سۇلۋ ىرعاققا بايلانىستى الىنعان» («التىن ارنا»، 100 - بەت، شينجياڭ حالىق باسپاسى).

    ەكىنشى انىقتاما: «<الپىس ەكى قوڭىر> حالىق كوڭىلىنە تەرەڭ ۇيالاعان كيەلى ۇعىم. مۇنداعى <الپىس ەكى> ساندىق مولشەر − قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىمەن قاتىستى <3، 5، 7، 12، 40، 60> سياقتى كيەلى ساندار ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن، شەكسىزدىككە بەت العان اسا قاسيەتتى ساندىق مولشەر... حالقىمىز <الپىس ەكى> كيەلى سانىن الباتى قولدانباي <الپىس ەكى تامىر>، <الپىس ەكى قوڭىر> دەپ اتاعان. <قوڭىر> − قازاق تىلىندە قۇلاققا جاعىمدى، اسەم ءارى تامىلجىعان دەگەن ءماندى بىلدىرەدى، سوندا <الپىس ەكى قوڭىر> − الپىس ەكى سازدى اۋەن دەگەندى بىلدىرەدى»(«التىن ارنا»، 135 - 136 بەتتەر، شينجياڭ حالىق باسپاسى).

    بايقاساڭىز، جوعارىداعى 2 انىقتامادا «الپىس ەكى» سانى مەن «قوڭىر» ءسوزىنىڭ شىعۋى ءمان - ماعىناسىن تۇسىندىرگەن تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتاما. مۇنداي انىقتامالار نەگىزىنەن مازمۇنى «قۇر ءتۇر» رەتىندە كەلەتىن نەمەسە شەتتەن كىرگەن، ەسكىرگەن، تىلسىمدەندىرىلگەن ۇعىمداردى تۇسىندىرۋدە قولدانىلادى.

    ءۇشىنشى انىقتاما: «<الپىس ەكى قوڭىر> دەگەنىمىز قازاقتىڭ رۋحاني وركەنيەتىنىڭ الىپ بايتەرەگى، ادەبيەت - كوركەمونەرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىمەن، حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن، تۇرمىس - سالتىمەن تابيعي قابىسىپ جاتاتىن كەڭ مازمۇندى، الۋان سازدى، كەسەك تۇلعالى ساحنالىق شىعارما» («التىن ارنا»، 54 - بەت، شينجياڭ حالىق باسپاسى).

    بۇل انىقتاما جوعارىداعى تۇسىندىرمەلى سوزدىك انىقتامالار نەگىزىندە جيناقتالعان. «الپىس ەكى قوڭىر» عىلمي قوعامى قازىرگە دەيىن نەگىزىنەن وسى انىقتاما نەگىزىندە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ەندى وسى انىقتامانىڭ ءمان جايىنا تالداۋ جاساپ كورەلىك:

    تەككە ءتۇر پارقىن قوسۋ جولىمەن انىقتاما بەرگەندە، ەڭ الدىمەن، انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ («الپىس ەكى قوڭىردىڭ») ەڭ جاقىن تەك ۇعىمىن تاۋىپ الۋىمىز كەرەك. بۇل انىقتالۋشى ۇعىم كولەمىن ونان دا كەڭىرەك ۇعىم قاتارىنا قويۋدى بىلدىرەدى. ونان سوڭ، انىقتالۋشى ۇعىمنىڭ («الپىس ەكى قوڭىردىڭ») باسقا تەڭ دارەجەدەگى ءتۇر ۇعىمدار مەن ءتۇر پارقىن تاۋىپ شىعۋ، سوڭىندا ەڭ جاقىن تەك ۇعىمعا ءتۇر پارقىن قوسىپ انىقتاما بەرۋ.

جاۋاپتى رەداكتور:جاڭىلقان سايلاۋ قىزى