جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتا تۇسەيىك

    كاڭ جىن

    شي جينپيڭ جولداس: «جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اشۋدى جانە ونى ءتۇسىندىرۋدى كۇشەيتىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ەڭ نەگىزگى مادەنيەت گەنىن زامانا مادەنيەتىنە ۇيلەستىرۋ، وسى زامانعى قوعامعا سايكەستىرۋ ارقىلى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن، شەكارادان القىعان، ماڭگىلىك باۋراۋ قۋاتىن ساقتاعان، زامانالىق قۇنعا يە مادەنيەت رۋحىن اسقاقتاتۋ كەرەك»، - دەپ اتاپ كورسەتتى. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتۋ، جۇڭحۋا مادەنيەتىن جاڭالىق اشا دامىتۋ − قالىڭ فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ داۋىرلىك بورىشى ءارى ارقالاۋعا ءتيىستى تاريحي جاۋاپكەرشىلىگى.

    جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن ىشكەرىلەي زەرتتەۋ جانە جۇيەلى قورىتىندىلاۋ. جۇڭحۋا ۇلتى − ۇلى ۇلت، جۇڭحۋا مادەنيەتى − شۇعىلالى مادەنيەت. جۇڭحۋا ۇلتى جاپالى دا بۇرالاڭ ءارى گۇلدەنىپ - كوركەيگەن بارىستى باستان كەشىرىپ، دۇنيە جۇزىلىك ءمان الاتىن جۇڭحۋا مادەنيەت ءداستۇرى مەن جۇڭحۋا ۇلتى رۋحىن قالىپتاستىردى. بۇل وسى زامانعى جۇڭگونىڭ، وسى زامانعى دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى رولعا يە. جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ دامۋ بارىسىن، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ يدەيالىق ءمان - مازمۇنىن ىشكەرىلەي زەرتتەۋ جانە جۇيەلى قورىتىندىلاۋ − جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتۋدىڭ نەگىزى.

    جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ وسى زامانداعى ىقپال كۇشى مەن اسەرلەندىرۋ قۋاتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتۋ. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتى جالپى حالىقتىڭ مادەنيەت ساپاسىن جوعارىلاتۋدا، يدەولوگيانىڭ، مادەنيەتتىڭ گۇلدەنۋىن جەبەۋدە، قوعامدى باسقارۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋدە وراسان زور تۇرتكىلىك رول اتقارادى. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتۋدا ءبىلىمدى جالپىلاستىرۋدى قۇن كوزقاراسىن سىڭىرۋمەن ۇشتاستىرۋ، ساباقحانادا سويلەۋدى قوعامدىق امالياتپەن ۇشتاستىرۋ، ەل ىشىندە جالپىلاستىرۋدى حالىقاراعا تاراتۋمەن ۇشتاستىرۋ، دالمە - ءدال جالپىلاستىرۋعا، دالمە - ءدال تاراتۋعا ءمان بەرۋ كەرەك. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءنارىن جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ گەنىنە ءسىڭىرۋ، قوعامدىق ومىردە تياناقتاندىرۋ، جۇرتشىلىقتىڭ جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنە بولعان ورتاق تانىمىن تىنباي نىعايتۋ ارقىلى ونىڭ وسى زامانعى ىقپال كۇشى مەن اسەرلەندىرۋ كۇشىن ۇزدىكسىز ارتتىرۋ كەرەك.

    جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ جاسامپازدىق سيپاتتى بۇرىلىس جاساۋىن، جاڭالىق اشا دامۋىن جەبەۋ. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىندە ەل بيلەۋدىڭ باي اقىل - پاراساتى، ەتيكالىق تانىمى جانە رۋحاني قۇندىلىق تالپىنىسى قامتىلعاندىقتان، ونىڭ باۋراۋ، اسەرلەندىرۋ قۋاتى ەرەكشە كۇشتى، تانىمدى بىرلىككە كەلتىرۋ جاعىندا وراسان زور رول اتقارادى. ءبىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ، ەل ءىشىنىڭ جاعدايىن تياناق ەتىپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنە جاسامپازدىقپەن بۇرىلىس جاساۋىمىز، جاڭالىق اشا دامىتۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا، قوعامدىق يدەيا اعىمى كۇننەن - كۇنگە جاڭالانۋدا، مادەنيەتتىڭ دامۋى تەرەڭ وزگەرىستەردى باستان كەشىرۋدە. بۇل بىزدەن ماركسيزمدى جەتەكشى ەتۋدەن جازباي، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنەتىنە تىڭ داۋىرلىك ءمان - ماعىنا ەنگىزۋىمىزدى، وعان كۇشتى زامانالىق ۇيىستىرۋ، اسەرلەندىرۋ قۋاتىن قوسۋىمىزدى، جۇڭحۋا مادەنيەتىن تىڭ شۇعىلالى بەلەسكە كوتەرۋىمىزدى قاجەت ەتەدى.

    دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامۋىنا جۇڭگونىڭ اقىل - پاراساتىن ارناۋ، جۇڭگونىڭ جوبا - جوسپارىن ۇسىنۋ. جۇڭحۋ ۇلتى بايابان تەرريتوريادا جاساپ جاتىر، بۇل − جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنداعى كەڭ ورىستىك ابزالدىلىق؛ حالىق سانىنىڭ مولدىعى جانە ۇلكەن ءبىرىڭعايلىق سىندى قوعامدىق ءۇردىس جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ارشىندى دامۋىنىڭ قوعامدىق ابزالدىلىعى. تاريحتا جۇڭحۋا ۇلتى تالايلاعان بۇراڭدىلىقتارعا تاپ بولسادا، قايىسپاي سايىسىپ ەڭسە كوتەردى، بۇل جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ومىرشەڭدىك كۇشىن تولىق دالەلدەيدى. بۇگىنگى تاڭدا، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسۋىنىڭ نەگىزى بولۋمەن بىرگە، دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامۋىندا دا ماڭىزدى ءمان الادى. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتۋدا جۇڭگونىڭ اقىل - پاراساتىن بەلسەنە تۇجىرىمداپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامۋىنا جۇڭگونىڭ جوبا - جوسپارىن ۇسىنۋىمىز كەرەك.

    (اۆتور: بەيجيڭ پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى)

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى