ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ قاراجاتىن وزگە جەردە ەسەپتەۋدە جالپىلىق ەسەپتەۋدى ءبىلۋ كەرەك

    باي تيانلياڭ

    وزگە جەردە ەمدەلگەندە ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋ سىندى بۇقارانىڭ كوپتەن كۇتكەن ارمانىنىڭ ىسكە اساتىن كۇنى تايادى. ادام كۇشى بايلىعى جانە قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ مينيسترلىگى، قازىنا مينيسترلىگى جاقىندا ۇقتىرۋ جاريالاپ، وزگە جەردە ەمدەلگەندە ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋدىڭ ۋاقىت كەستەسىن تۇراقتاندىردى: 2016 - جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك تور جەلىسى نەگىزىنەن ىسكە اسىرىلادى، 2017 - جىلدان باستاپ، ولكە اتتاپ باسقا جەرگە ورنالاسقان زەينەتكەرلەردىڭ شيپاحاناعا جاتقانداعى ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋ ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىلەدى، 2016 - جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شيپاحانا اۋىستىرىپ ەمدەلۋ بەلگىلەمەسىنە ۇيلەسەتىندەردىڭ وزگە جەردە شيپاحاناعا جاتىپ ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋگە دەيىن كەڭەيتەدى.

    كوپتەگەن ناۋقاستار ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدا «ءار جەردە ءار ءتۇرلى بولۋ» تاۋقىمەتىن ابدەن تارتتى: ولكە اتتاپ ەمدەلۋدە، الدىمەن وزگە جەرگە بارىپ ەمدەلۋدىڭ انىقتاماسى قاجەت؛ ەمدەلۋ قاراجاتىن، ءسوز جوق، الدىن الا دايىنداپ، شيپاحاناعا تولەۋى ءتيىس؛ ەڭ سوڭىندا ەمدەۋ قاراجاتىن ەسەپتەن كوتەرگەندە قىسقا بولعاندا بىرنەشە اي، سوزىلعاندا ءتىپتى جىل اتتاپ، ارلى - بەرلى ساندالاتىن كۇيگە تۇسەدى. ءار جەردىڭ ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدا قامتيتىن ءدارى ءتۇرى دە ۇقسامايدى، ەمدەۋ تۇرلەرىنىڭ اركەلكى بولۋى دا ناۋقاستاردى اۋرە - سارساڭعا تۇسىرەدى: ەمدەلەتىن جەردەگى ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ تىزىمىندەگى ءدارى كەي كەزدەرى ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋعا قاتىسقان جەردەگى ءدارى تىزىمىندە جوق بولىپ شىعادى، اۋرۋدان ايىعۋ ءۇشىن، سول ءدارىنى ىستەتۋگە تۋرا كەلەدى، ال ىستەتسە ەسەپتەن كوتەرۋگە امالسىز قالادى. بالالارىمەن بىرگە وزگە جەردە تۇرىپ جاتقان زەينەتكە شىققان كوپتەگەن قارتتار، ءوزى تۇرىپ جاتقان جەردىڭ نوپوسىن السا دا، ناۋقاس كورسەتىپ، ءدارى العاندا، ءسوز جوق، اۋەلگى قىزمەت ورنىنا بارىپ ەسەپتەن كوتەرتۋى كەرەك، ول ءۇشىن جىلدار بويى ارلى - بەرلى شاپقىلاپ كوپتەگەن اۋرەشىلىكتەرگە جولىعادى. ادامداردىڭ جىلجىمالى تۇرمىسىنىڭ جيىلەۋىنە بايلانىستى بۇل ماسەلە بارعان سايىن كورنەكتىلەنە ءتۇستى.

    ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدى «بۇكىل ەل كولەمىندە جالپىلاستىرۋدىڭ» قيىندىعى ءسىرا نەدە؟ قيىندىق تەحنيكالىق قولداۋدا تۇرعان جوق. ەلىمىزدە قوعامدىق قامسىزداندىرۋ كارتچكاسى بەرىلگەن ادام 900 ميلليوننان اسادى. قاتىستى تاراۋلار ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدى قامتىعان قوعامدىق قامسىزداندىرۋدى «الىپ ءجۇرۋ قولايلىلىعىن» جاقسارتسا، تەحنيكالىق جاقتا شەشىلمەيتىن ماسەلەنىڭ جوق ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەدى. بۇل تۇزىمدىك ورنالاستىرۋدىڭ دا كەدەرگىسى ەمەس. حالىقارادا، بۇكىل ەل بويىنشا ءبىر تۇتاس ورنالاستىرۋ نەگىزگى ارنا ەتىلەدى، بۇل جاعىندا ازىرلەنگەن قىرۋار ساياساتتان ۇلگى الۋعا ابدەن بولادى.

    ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋدى «بۇكىل ەل كولەمىندە جالپىلاستىرۋدىڭ» قيىندىعى، باستىسى، ءار جەردىڭ مۇددەسىن دۇرىس تەڭگەرۋدە جاتىر. قازىر ءار جەردىڭ ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋىنىڭ اقى تاپسىرۋ جىل شەگى، اقى تاپسىرۋ سالىستىرماسى، يگىلىكتەنۋ ولشەمى سياقتى جاقتاردا پارىق وتە زور. باسقا جەردە ەمدەلگەندە ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋ، شىنىن قۋعاندا، «قامسىزداندىرۋعا قاتىسقان جەر» مەن «ەمدەلەتىن جەر» اراسىنداعى مۇددەنى قايتادان رەتكە سالۋعا سايادى. ەمدەۋ جاعىندا ابزال بايلىق شوعىرلانعان ورىنداردىڭ الاڭدايتىنى، ەگەر ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ بۇكىل ەل كولەمىندە جالپىلاستىرىلسا، ەكونوميكاسى مەشەۋ رايونداعى سالماقتى ناۋقاسقا شالدىققانداردىڭ ەمدەۋ شارت - جاعدايى جاقسى، ەسەپتەن كوتەرۋ سالىستىرماسى جوعارى جەرلەرگە اعىلۋى. وزگە جەردە تۇرىپ جاتقان زەينەتكە شىققان قارتتار اقى تاپسىرمايدى، ەمدەلۋ شىعىسى دا ءبىرشاما جوعارى، ەگەر ناۋقاس كورسەتىپ، ەسەپتەن كوتەرتۋدىڭ بارلىعى ەمدەلگەن جەرگە شوعىرلانسا، ەمدەلگەن جەر كوتەرە المايدى. سوندىقتان دا، وزگە جەردە ەمدەلگەندە ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەۋ جايلى ايتىلسا بولعانى، ەكونوميكالىق دامۋ ورەسى جوعارى، ەمدەۋ شارت - جاعدايى جاقسى جەرلەر ۇنەمى ءار ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردى كولدەنەڭ تارتىپ، مۇنىڭ شىندىققا ۇيلەسپەيتىندىگىن، اتقارۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. تۇپتەپ كەلگەندە، كەيبىر جەرلەر ءوز ەسەبىن ارتىقشا ويلاستىرىپ، ءىشىنارالىق مۇددەنى بۇقارانىڭ ءتول مۇددەسىنەن جوعارى قويىپ، وزدەرىنە قولايلى، جەڭىل بولۋ ءۇشىن بۇقارانىڭ مۇددەسىن قۇرباندىققا شالادى.

    ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ قاراجاتىن وزگە جەردەن ەسەپتەۋ ماسەلەسىندە جەر - جەر جالپىلىق ەسەپ ىستەۋدى ءبىلۋى، بەلگىلى ءبىر جاقتان، «زيان شەگۋ - شەكپەۋىنە» قادالىپ الماۋى كەرەك. تەك ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ ءۇشىن ايتقاندا، «بۇكىل ەل كولەمىندە جالپىلاستىرۋدى» ىسكە اسىرۋ، ەكونوميكاسى دامىعان رايونداردىڭ اۋىرتپالىعىن ارتتىرۋى مۇمكىن، الايدا، باتىس ولكەدەگى كوپتەگەن جاس ەڭبەككۇشتەر دامىعان رايوندارعا بارىپ جۇمىس ىستەيدى، باجى تاپسىرادى، سول جەردىڭ كوركەيىپ - گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسادى، قارتايعاندا باتىس ولكەگە قايتىپ دەمالىسقا شىعادى، سوندىقتان باتىس ولكەلەر دە وزدەرىن «زيان» شەككەندەي سەزىنەدى.

    ءىس جۇزىندە، كەيبىر الاڭداۋشىلىقتاردى ساياساتتىق جوبالار ارقىلى شەشۋگە بولادى. مىسالى، وسى رەتكى جاريالانعان ۇقتىرۋدا وزگە جەردە ەمدەلگەندە اقى تولەۋ كولەمىن ەمدەلگەن جەردىڭ ولشەمى بويىنشا اتقارۋ، ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ قورىنىڭ شىعىم سالىستىرماسى سياقتىلاردى قامسىزداندىرۋعا قاتىسقان جەردىڭ ساياساتى بويىنشا اتقارۋ، قوردى رايوندار اراسىندا 2 ايدىڭ قارجىسىن الدىن الا تولەگەننەن كەيىن ەسەپتەۋ ءتاسىلىن اتقارۋ ايتىلدى. ساياساتتىق جوبا تياناقتانسا، ءىس جۇزىندىك قولدانىستاعى ەمدەۋدى قامسىزداندىرۋ قاتىناسىن اۋىستىرىپ شىعارۋعا، قابىلداپ الۋعا، اتقارۋعا ابدەن بولادى.

    وزگە جەردە ەمدەلگەندە ەمدەلۋ قاراجاتىن تىكەلەي ەسەپتەسە، بولاشاقتا شارتقا ۇيلەسەتىن قامسىزداندىرۋعا قاتىسۋشىلار الدىن الا قاراجات تولەۋگە جانە «تاباننان توزۋعا» قوش ايتادى، مۇنىڭ استارىندا مەملەكەتتىك تور جەلىسى، ينفورماتسيالاردى دەر كەزىندە تىركەپ ورتاق يگىلىكتەنۋ، قارجىنىڭ ولكە اتتاپ ءبولىنۋىن اي سايىن ەسەپتەۋ سياقتى قىرۋار كۇردەلى قىزمەتتەر بار. الايدا، بۇلاي ىستەۋ ۇكىمەت ورىندارى ءۇشىن اۋرەشىلىك ەمەس، تاعى دا بۇقارالار اۋرەشىلىككە جولىعۋى مۇمكىن. قازىر تىكەلەي ەسەپتەۋدىڭ شەشۋشى ءبىر قادامى اتتالدى، ادامدار دا وزىق ەمدەۋ بايلىقتارىنىڭ نەگىزگى ساتىلارعا كوبىرەك جەتكىزىلىپ، بۇقارانىڭ ەندىگارى جانىنا شيپا ىزدەپ وزگە جەرگە سابىلماۋىن اسىعا كۇتۋدە.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى