«ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» − ءۇندىستانعا ساپار

    جۋ ميڭجۇن

    بيىل قىركۇيەكتىڭ ورتاسىندا جۇڭگو شينجياڭ حالىقارالىق ساياحات شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن، قازاقستان استانا اۆياتسيا سەرىكتەستىگى مەن قىرعىزستان ماناس اۆياتسيا سەرىكتەستىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اۆياتسيا ساياحاتى اياسىندا «ءۇندىستانعا ساپار» قيمىلىنا قاتىناستىم. دۇنيەدەگى 4 ءىرى وركەنيەتتى بايىرعى ەلدىڭ ءبىرى ەسەپتەلەتىن ءۇندىستاندا دۇنيەگە ايگىلى تاريحي جۇرتتار، بۇددا ءدىنىنىڭ قاسيەتتى جەرى، كونە قامالدار سياقتىلار مولىنان كەزدەسەدى. يندۋيزم، ءىسلام ءدىنى، بۇددا ءدىنى سياقتى دىندەردىڭ وسى ارادا توعىسۋىنان تۋىلعان مادەنيەت تىلسىمدىگى مەن نۇر - شۇعىلاسى ارقىلى ادامدى وزىنە ءتانتى ەتەدى. وسىنداي اسەرلى دە تەبىرەنىستى سەزىممەن وسىناۋ بايىرعى دا اڭىزعا تولى ەلگە اياق باستىم.

    الۋان الاۋلى بايتاق مەكەن

    ءۇندىستان 5000 جىلدىق وركەنيەت تاريحىنا يە مەملەكەت، ونىڭ تىلسىمىنە ءتانتى بولمايتىن ادام كەمدە - كەم. مەندەگى ءۇندىستان جونىندەگى تۇسىنىك العاشىندا رابيدرانت تاگوردىڭ فيلوسوفياعا تولى، وقىعان كىسىنى شىتىرمان ويعا سالاتىن ولەڭدەرىنەن باستالعان بولاتىن. شۋانزاڭنىڭ نە قيلى ماشاقاتتى باستان كەشىپ باتىسقا نوم الۋعا ساپار شەگۋى ءۇندىستان جونىندەگى اسەرگە تاعى ءبىر قابات تىلسىمدىك بوياۋىن ۇستەيدى. تاگوردىڭ ولەڭىندە ايتقانداي، ءۇندىستان ەندىگىدە: «وتتاي ىستىق ءجۇزى ونىڭ، تۇنگى جاڭبىر سياقتى، ارمانىمدى ارالايدى اسىقپاي»، - دەگەنىندەي جىلى تارتا بەرەدى.

    ءۇندىستانعا قانشا قىزىعىپ، تىلسىمىنە قانشا قۇنىققانىممەن، وعان تابان تىرەۋدەن بۇرىنعى ءۇندىستان جونىندەگى اسەرىم ءالى دە ءتۇرلى - ءتۇستى جاعىمسىز داقپىرت دەڭگەيىندە عانا تۇرعان بولاتىن.

    بايىرعى وركەنيەت وشاعىنا قادام باسۋىممەن - اق جاڭا دەلي اۋەجايى قۇرىلىسىنىڭ كوركەمدىگى شىت جاڭا اسەرگە بولەي باستادى. اۋەجاي زالىنىڭ قابىرعالارىنا كىرىستىرىلگەن بۇددانىڭ 12 التىن قول ءمۇسىنى مۇندا كەلگەن ءاربىر ساياحاتشىنىڭ نازارىن وزىنە ەڭ الدىمەن بۇرادى. 1000 شارشى مەترگە تاياۋ داۋالعا ورنالاسقان التىن قولدىڭ اربىرەۋى ءار ءتۇرلى ەرەكشەلىكپەن الدىعا سوزىلىپ، ادامعا بۇددا جونىندە عاجايىپ تا ءتىلسىم سەزىم بەرۋمەن بىرگە، وسى ەلدىڭ مادەنيەت تىنىسى مەن بايىرعى وركەنيەتكە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن وياتادى ەكەن.

    ءۇندىستانداعى ءبىرىنشى بەكەت − جاڭا دەلي. 19 - عاسىردا، ۇلى بريتانيا وتارشىل بيلەۋشىلەرى باستابىندا استاناسىن باتىس بەنگالداعى جاكارتاعا سالىپ، 1911 - جىلى استاناسىن دەليگە كوشىرەتىنىن رەسمي جاريالاپ، استانانىڭ اتىن جاڭا دەلي دەپ اتاعان بولاتىن. ءۇندىستان 1947 - جىلى ازاتتىق العاننان كەيىن دە جاڭا دەلي دەگەن اتاۋدى وزگەرتپەي قولدانا بەردى دە، جاڭا دەلي وسى زامانعى ءۇندىستاننىڭ استاناسى بولىپ قالدى. ءۇندىستاننىڭ ۇكىمەتتىك اتاۋىندا استانانىڭ اتى جاڭا دەلي بولعانىمەن، جەرگىلىكتى ادامداردى قامتىعان كوپتەگەن ادامدار بۇرىنعىداي دەلي اتاۋىن ايتۋعا ادەتتەنگەندەي.

    كونە دەلي جاڭا دەليمەن كورشىلەس جاتادى. كونە دەلي كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسىدان بۇرىنعى نەشە ءجۇز جىلدىق، ءتىپتى، نەشە مىڭ جىلدىق تاريحي وزگەرىستىڭ بەلگىلەرىن سول قالپى ساقتاپ جاتىر. جاڭا دەليگە عانا بارىپ، كونە دەليدەگى كەپتەلىس سىندى ەرەكشە كورىنىستى باستان كەشىرمەسەڭىز، ءۇندىستانعا بەكەر كەلگەن بولاسىز. كونە دەليدىڭ تار دا كەپتەلىسكە تولى كوشەلەرىنىڭ بار جەرىندە سەڭدەي سوعىلىسقان ادامدار لەگى، ءتۇرلى - ءتۇستى اۆتوكولىكتەر جەر بەتىندە وگىزدەي جىبىرلاپ قوزعالادى. ءتارتىپسىز سالىنعان قۇرىلىستار، قالاي بولسا سولاي سالا سالعان ۇيلەر، ورمەكشى تورى سياقتى شىم - شىتىرىق ايقاسقان ەلەكتر سىمدارى... جالپى ايتقاندا، كونە دەلي ايتسا ايتقانداي «كونە»، مۇندا بارلىق جەردەن لىقسىعان كونەلىك، ەسكىلىك، توزىعى جەتكەن كورىنىس كەزدەسەدى.

    كونە دەلي قالاسىن 1648 - جىلى ۇلى موعولدار پاتشالىعىنىڭ 5 - يمپەراتورى شاح جاھان سالدىرعان، ول كوشەلەرى ايقىش - ۇيقىش، بۇرىس - بۇلتاڭى كوپ قالا. ونىڭ ەڭ ابات كوشەسى كونە قالا كوشەسى ەسەپتەلەدى، بۇل ارانى كونە دەليدىڭ جاۋھارى دەۋگە بولادى، ۇلكەندى - كىشىلى دۇكەندەر مەن بازارلار كوشەنىڭ ەكى جاعىنان ۇزىننان - ۇزاققا ءتىزىلىپ، تاۋارلارى كوزدىڭ جاۋىن الادى، مۇنداعى ءداستۇرلى كىرىستىرمەلى جاقۇتتار، ءپىل ءتىسى ويمالارى سياقتى كوركەمونەرلىك قولونەر بۇيىمدارى ساياحاتشىنى وزىنە باۋرايدى. قالانىڭ بارلىق جەرىنەن بۇتحانالار، مەشىتتەر كەزدەسەدى، قالانىڭ شىعىس سولتۇستىك بۇرىشىنداعى ايگىلى قىزىل قامال مەن باسقا دا سان - ساناقسىز ايگىلى كونە جۇرتتار دۇنيەنىڭ جەر - جەرىندەگى ساياحاتشىنى قىزىقتىرادى.

    كونە دەليدەگى ءجاما مەشىتى مۇندا كەلگەندەر، ءسوزسىز، كورىپ قايتۋعا ءتيىستى ورىنداردىڭ ءبىرى. ول ءۇندىستانداعى ەڭ ۇلكەن مەشىت ءارى «دۇنيەدەگى 3 ۇلكەن مەشىتتىڭ» ءبىرى ەسەپتەلەدى. 1644 - جىلدان باستاپ سالىنا باستاعان بۇل مەشىت شاح جاھاننان قالعان ەڭ سوڭعى ساۋلەتتى قۇرىلىس بولاتىن. مەشىتتەن ناماز وقىپ وتىرعان تاقۋا مۇسىلمان جاماعاتىن دا، ءار جەردى كورىپ ارالاپ جۇرگەن ەر - ايەل ساياحاتشىلاردى دا كەزدەستىرە الاسىز. قازىرگى دەلي تۇرعىندارى جونىنەن العاندا، بۇل ارا ساياحات كورىنىس رايونى ەسەپتى، ءسىز مەيلى قاي دىنگە سەنىڭىز، بۇل ارانى ەمىن - ەركىن ارالاي بەرەسىز، مۇنان وسى ارانىڭ اناعۇرلىم كەڭ قامتىمدىلىعىن بايقاۋعا بولادى. ءۇندىستان كوپ ءدىندى مەملەكەت، كوپ ءتۇرلى ءدىن قاتار ءومىر ءسۇرىپ، جاراسىمدى وتاسۋ − ءۇندىستاننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ەسەپتەلەدى.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى