ۇيىمقان راقان قىزى

ۇيىمقان راقان قىزى

    ۇيىمقان راقان قىزى، ايەل، قازاق، 53 جاس، پارتيا مۇشەسى، قۇمىل ايماعى باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانى كۇيسۋ قالاشىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنىنىڭ نەگىزگى شيپاگەرى.

    قۇمىلدىڭ باركول اۋدانىنداعى قازاق شيپاگەر ۇيىمقان راقان قىزىنىڭ ەسىمىن كوپتەگەن ادام بىلەدى، ونى جالپى ەگىنشى، مالشى جۇرتشىلىعى جاقسى تانيدى.

    1978-جىلى ۇيىمقان راقان قىزى حۇڭشان دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنىنىڭ تۋىت بولىمىندە قىزمەت ىستەدى، تۋىت ءبولىمى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانىمىزبەن وندا تەك جالعىز ءوزى قىزمەت ىستەيتىن. 1980-جىلدىڭ ءبىر ءتۇنى قارلى بوران سوعىپ تۇرعان ەدى، ۇيىمقان مالشىلاردىڭ تاۋداعى ءبىر مالشىنىڭ ايەلى تولعاتىپ بوسانا الماي ومىرىنە حاۋىپ تونگەندىگىن حابارلادى. مۇنى ەستي سالا ۇيىمقان ءدارى-دارمەك قورابىن كوتەرىپ اتقا ءمىنىپ تاۋعا قاراي شاپقىلاي جونەلدى. دالا تاستاي قاراڭعى، قارلى بوران بەتتەتپەيدى، ول تاۋ جولىنىڭ قاتەرلى ەكەندىگىن ويلاپ تا قويمادى، بار ويلاعانى ۋاقتتى قولدان بەرمەي، بالانى امان الىپ قالۋ بولدى. باعىنا جاراي ول دەر كەزىندە جەتىپ انالى بالالى ەكەۋىن امان الىپ قالدى. توسەكتە جاتقان اناسى مەن نارەستەنىڭ جانىندا تۇرعان اكەسىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق، الايدا ۇيىمقاننىڭ قايىرىپ العان اياعى شىداتار ەمەس. 1988-جىلى ماۋسىمدا ۇيىمقاننىڭ جۇكتى بولعانىنا التى اي بولعان ەدى. ءبىر كۇنى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنىنان ون كيلومەتىر جەردەگى قىستاقتا ءبىر ايەلدىڭ بوسانا الماي قينالىپ جاتقاندىعىن قىستاق تۇرعىنى قول تىراكتورىن ايداپ ۇيىمقاندى العالى كەلىپتى، ۇيىمقان جولداسىنىڭ رەنجىگەنىنە قاراماستان مالشىنىڭ وتباسىنا مەيرىن توكتى. مۇنداي ىزگى ىستەردى ايتىپ تاۋىسا المايسىز، ساحاراداعى پەرزەنتتەر ۇلى دا قاراپايىم اناسىن ماڭگى ۇمىتا المايدى. 1999-جىلى كۇيسۋ قالاشىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنى ءبىر شيپاگەر جانە ءبىر سەستىرانى قىستاققا قىزمەت وتەۋگە جىبەرۋدى بەلگىلەدى، سەسترالار باستىعى بولعان ۇيىمقان بۇدان حابار تاپقاننان كەيىن ەڭ الدىمەن تىزىمدەلدى. ول: «بۇل مەن ءۇشىن العاندا وڭاي قولعا كەلمەيتىن جاتتىعۋ ورايى»،-دەدى. ارينە وتباسىندا باستاۋىشتىڭ 5-جىلدىعىندا تاعى بىرەۋى 3-جىلدىقتا وقيتىن ەكى بالاسىنىڭ مەيىر مەن اسىراۋعا مۇقتاج ەكەندىگىن، ونىڭ ۇستىنە قاينى اتاسى مەن قاينى اپاسىنىڭ دەنساۋلىعى دەگەندەي جاقسى ەمەس ەكەندىگىن، ولارعا قارايلاسۋ كەرەكتىگىن، جولداسى سارسەننىڭ وتە قاربالاس ەكەندىگىن، ءوزىنىڭ دە راماتيزىم اۋىرۋىنان اياق-قولى قاقساپ اۋىراتىندىعىن بىلە تۇرسادا مىندەتتى تۇردە قىستاققا ءتۇسىپ اي-ايلاپ تاۋداعى ءار ۇلت ەگىنشى-مالشىلاردىڭ ناۋقاسىن ەمدەدى. جايلاۋداعى قارت مالشى جوعارى قان قىسىمىنان جارىم دەنەسى سالدانىپ قالعان كەزدە، ءدارى-دارمەكتى تاۋعا جەتكىزىپ بەردى. باچاڭزى اۋىلىندا ءبىر قازاق اجەي راماتيزىم بۋىن قابىنۋ اۋىرۋىنا شالدىققانىنا 20 نەشە جىل بولعان، بۋىندارى ءىسىپ، جۇرە الماي قاتتى قينالدى. ۇيىمقان ونىڭ قاتتى قينالعانىن كورىپ ءوز اناسىنداي قارايلاسىپ، كيىم-كەشەگىن جۋىپ، شاشىن تاراپ، اس ازىرلەپ قيىنشىلىعىن جەڭىلدەتتى.

    ادەتتە ەمدەۋ قىزمەتىندە وزىنە قاتاڭ تالاپ قويىپ، ءتىپتى دە توسەلۋگە قۇلشىنىپ، مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا ناۋقاستىڭ ازابىن جەڭىلدەتىپ، بار كومەگىن ايامادى. 1988-جىلى كۇيسۋ قالاشىعىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنىنا اۋىسىپ امبالاتوريادا سەسترا بولدى، ونىڭ ءار ۇلت ناۋقاستارىنا بار ىنتا پەيىلىمەن قىزمەت وتەپ، جاپانى قۋانىشقا اينالدىرۋ رۋحى، قاتاڭ جاتتىعۋ بارىسىندا كەمەلدەنگەن وكىل قويۋ تەحنيكاسىنا ءتانتى بولعان ادامدار بارعان سايىن كوبەيدى، اۋىرۋ كورەتىن ۋاقتى بارعان سايىن كوبەيسەدە ول بۇعان تيتتەيدە كەيىمەيتىن، ول كەزەكشى بولسىن بولماسىن، مەيلى بوران سوعىپ جاۋن-شاشىن بولسادا ۇنەمى ناۋقاستاردىڭ ۇيىنە بارىپ قىزمەت وتەيتىن. 1993-جىلى مامىردا امبالاتوريادان ناۋقاستار ءبولىمىنىڭ سەسترالار باستىعى بولدى. قىزمەتتى تىڭعىلىقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقت شىعارىپ حانزۋ ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەندى، كاسىپتىك جاقتا ىزدەنىپ، كاسىپتىڭ دەڭگەيىن ۇزدىكسىز جوعارلاتتى.

    1993-جىلى كۇيسۋ قالاشىعى بايجياجۋاڭ قىستاعىنداعى ءباي جيانگاڭ نەسەپپەن ۋلانۋ اۋىرۋىنا شالدىعىپ شيپاحانادان ۇزاق ۋاقت كومەكتەسىپ نەسەپ اعىزعىش تۇتىكشەسىن اۋىستىرىپ تۇراتىن سەستراعا قاجەت بولدى. شۇعىل جاعدايدا ونىڭ وتباسىنداعىلار سىناپ كورۋ ءۇشىن كۇيسۋ قالاشىعىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورنىنا كەلىپ سەسترا باستىعى ۇيىمقاندى ىزدەپ كەلدى، ويلاماعان جەردەن ۇيىمقان ولاردىڭ تالابىنا دەرەۋ ماقۇل بولدى. ءباي جيانگاڭنىڭ وتباسى شيپاحانادان 10 كيلومەتىر ارالىقتا، ەكى جىلدا ۇيىمقان ءار ون كۇندە ءبىر رەت ارلى-بەرلى 20 كيلومەتىر جول باسىپ ناۋقاستىڭ ۇيىنە قىزمەت وتەدى، مۇنداي جاپالى قىزمەت شيپاگەرلەردىڭ مىندەتى، ۇيىمقان ولاردان ءبىر تيىن اقى المادى، ول كوز جۇمار الدىندا: «شيپاحاناداعى الگى اپايدى ەندى اۋرەلەمەڭدەر»،-دەپ ايتىپ جاتتى. ءباي جيانگاڭنىڭ اكەسى شيپاحاناعا ارنايى كەلىپ شيپاحانا باستىعىنىڭ قولىن ۇستاپ، كوزىنە جاس الىپ تۇرىپ: «ۇيىمقان شىنىندا اسىل ادام!»،-دەدى. 1992-جىلى ءارشىلي قىستاعىنداعى چىن گوليننىڭ جۇبايى ەرتە قايتىس بولعان، ول قيىنشىلىقتى جەڭىپ ۇلىن ەرجەتكىزدى، باقىتقا قارسى ۇلى اۆتوكولىك شىرعالاڭىنا ۇشىراپ قايتىس بولدى، ازاپتا قالعان قارت جىلاي-جىلاي كوز جانارىنان ايىرىلدى، سونىمەن ازاپتا قالعان قارتتى قارتتاردى كۇتىمدەۋ ورنىنا ورنالاستىردى، بۇدان حابار تاپقان ۇيىمقان 1993-جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىن قامقورلىعى مەن مەيرىمىن ايامادى. ول چىن گولين قارتپەن ۇنەمى كەڭەس قۇرىپ، شاشىن جاساپ، كيىم-كەشەگىن جۋىپ، بولمەسىن تازالاپ، ازىق-تۇلىك جانە تۇرمىستىق بۇيىمدار جەتكىزىپ بەردى. ۇيىمقاننىڭ دەن قويا قارايلاسۋىندا تاۋقىمەت تارتقان قارت تاپ-تازا بولىپ ءجۇردى، جۇزىنەن دە كۇلكى ۇيىرىلدى. چىن گولين قارت اسەرلەنگەنىنەن: «سەسترا باستىعى مەن بولسان تورىمنەن كورىم جاقىنداپ قالعان اداممىن، اقشام دا، مۇلكىم دە جوق، ماعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىن»،-دەدى. ۇيىمقان قارتتىڭ قولىن ۇستاپ تۇرىپ: «اتاي جىلاماڭىز! مەن ءسىزدىڭ تۋعان نەمەرەڭىزبىن، اتانسىنا قارايلاسۋدىڭ قارىمجىسىن قايتارۋ كەرەك پە؟»،-دەدى. ۇيىمقاننىڭ قارتقا بار زەيىنىمەن قارايلاسقان ىستەرى جۇرتقا تارالعاننان كەيىن جۇرتشىلىق: «سورماڭداي ادام قايرىمدى جانعا جولىققان ەكەن، ۇيىمقان شىنىندا پارتيا باۋلىعان مەيرىمدى جان ەكەن!»،-دەدى.

    2006-جىلى ناۋرىزدا جاڭا وقۋ ماۋسىمى باستالدى، الايدا ەرقالي باسقا بالالارداي مەكتەپ قۇشاعىنا دەر كەزىندە كەلە المادى. ۇيىمقان كورشىسى مۇراتتىڭ 8 جاستاعى ۇلىنىڭ مىنەزى باسقاشا بولىپ بارا جاتقاندىعىن، باسقالارعا سويلەمەيتىندىگىن، باسقالاردان قاشقالاقتاپ تۇراتىندىعىن ەستىپ ىشتەي قاتتى ابىرجىدى، ول بالانى قۇمىل ايماقتىق شيپاحاناعا الىپ كەلىپ تەكسەرتتى، شيپاگەر بالادا جەڭىل مي شالقاۋ اۋىرۋى بار ەكەندىگى، ءبىر جىل ەمدەلمەسە بولمايتىندىعىن، ەمدەلۋ قاراجاتىنا نەشە مىڭ يۋان كەتەتىندىگىن ايتتى. مۇراتتىڭ وتباسىندا قينشىلىق بار، نەشە مىڭ يۋان شىعارىپ بالانى ەمدەتە المادى، سوڭىندا ۇيىمقاننىڭ كوڭىل ءبولۋى مەن كومەگىندە ەرقالي ويداعىداي ەمدەلدى. 2007-جىلى ناۋرىزدا جاڭا وقۋ ماۋسىمى باستالعان كەزدە ەرقالي مەكتەپ قۇشاعىنا ورالدى. وتكەن جىلى قازاندا ەرقاليدىڭ كونە اۋىرۋى قايتا قوزعاندىعىن ەستىگەن ۇيىمقان ونىڭ وتباسىنا مىڭ يۋان جەتكىزىپ بەردى ءارى ەرقاليدى ەرتىپ قۇمىل ايماقتىق ءانشين شيپاحاناسىنا جاتقىزدى، ەرقالي شيپاحانادا ءۇش اي ەمدەلدى، ۇيىمقان بوس ۋاقتى شىعار قالسا بولدى ونىڭ كورگەلى بارادى، سونىمەن بىرگە اۋداندىق حالىق ىستەرى مەكەمەسىنە ەرقالي وتباسىنىڭ قينشىلىعىن قايتا-قايتا اڭىس ەتتى، حالىق ىستەرى تاراۋى ەرقاليدىڭ ەمدەلۋ قاراجاتىن شەشتى.

    نۇربەك ەسىمدى مۇگەدەك بالانىڭ اكەسى ەرتە قايتىس بولعاندىقتان شەشەسىنە سۇيەنىپ كۇن كەشىردى، وتباسىندا اۋىر قينشىلىق بار بولعاندىقتان اق كوڭىل ۇيىمقان ولارعا ۇنەمى كومەكتەستى. ۇيىمقاننىڭ حانزۋ وكىل قىزىمەن بولعان اڭگىمەسى باركولدىكتەر اراسىندا كەڭ تارالدى. قازىر اۋداندىق 1-ورتا مەكتەپتە وقيتىن ۋ شۋەرۇڭ تۋىلعانىنا 20 كۇن بولعان كەزدە اكەسىنەن ايىرىلعان، شەشەسى راقىمسىزدىقپەن ونى تاستاپ كەتكەن، سونىمەن اجەسى باعىپ وسىرگەن. اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اق پەيىل ۇيىمقان بۇل ىستەن حابار تاپقاننان كەيىن وسى بەيشارا بالانى وكىل قىزى ەتىپ، ۇنەمى ونىڭ وقۋ قاراجاتىن كوتەردى، وعان ۇيرەنۋ ماتەريالدارىن ساتىپ الىپ بەردى. 1-ماۋسىم بالالار مەرەكەسى كەزىندە شۋەرۇڭ ەرەكشە قۋانىشقا بولەنەدى، ۇيتكەنى سول كەزدە وكىل شەشەسى وعان ادەمى كيىمدەر ساتىپ الىپ بەرەدى. قازىر ول ورتالاۋ مەكتەپتە وقيدى، ۇيىمقان ءار جولى اۋدان قالاشىعىنا بارعاندا ەت پىسىرىپ الا بارادى، ۇيىمقاننىڭ قامقورلىعىنان شۋەرۇڭ انالىق ماحاباتتى سەزىندى، ول ۇنەمى ءتاتتى كۇلكىسىمەن ساباقتاستارىنا: «سەندەر بىلمەيسىڭدەر مەنىڭ قازاق شەشەم بار»،-دەيتىن. ۇزاقتان بەرى قينشىلىعى بار ادامدارعا كومەكتەسۋ ۇيىمقاننىڭ تۇرمىسى مەن قىزمەتىندە كەم بولسا بولمايتىن مازمۇنعا اينالدى، تەك كومەككە مۇقتاج ادامدار بولسا بولعانى ول ۇلتىنا قاراماستان كومەك قولىن سوزادى. ۇيىمقان الەۋمەتتىك يگىلىك ىستەرگە دە ات سالىسادى، 1995-جىلدان قازىرگە دەيىن ول ناۋقاستارعا تولەگەن ەمدەلۋ قاراجاتى، قينشىلىعى بار وتباسىلارعا بەرگەن جىلۋ اقشاسى، كەدەي، قينشىلىعى بار وقۋشىلارعا جۇمساعان اقشاسى 50 مىڭ يۋاننان استى.

    ول «مەملەكەتتىك ۇلتتار ۇلتتار ىنتىماعىن كۇشەيتۋدە ۇلگىلى جەكە»، 1994-جىلى ناۋرىزدا اۋداندىق ايەلدەر بىرلەستىگى جاعىنان «جەلەكتىلەردىڭ ۇلەس قوسۋ ۇلگىسى» بولدى؛ 1997-جىلى اۋداندىق پارتكوم جاعىنان اۆتونوميالى اۋداننىڭ تۇڭعىش كەزەكتى «ون ۇزدىك شيپاگەرىنىڭ» ءبىرى، «كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەلەرى اراسىندا ون ۇزدىك قىزىل تۋشى»، اۆتونوميالى رايون جاعىنان «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ كۇشەيتۋدە وزات جەكە» بولدى؛ 2002-جىلى ايماقتىق پارتكوم جاعىنان «ۇلتتار ىنتىماعىن كۇشەيتۋدە العاباسار جەكە» دەگەن داڭىققا يە بولدى؛ 2003-جىلى اۆتونوميالى اۋدان جاعىنان تۇڭعىش كەزەكتى وركەنيەتتى اۋدان تۇرعىنى، شىلدەدە اۆتونوميالى اۋدان جاعىنان «ۇزدىك پارتيا مۇشەسى» بولدى؛ 2004-جىلى اۆتونوميالى رايوننىڭ 6-كەزەكتى جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىپتىك ءمورال قۇرلىسىندا «ون ۇزدىك ۇلگى» بولدى، سول جىلى شىلدەدە اۆتونوميالى اۋدان جاعىنان «تاڭداۋلى پارتيا مۇشەسى»، 2005-جىلى «ون ۇزدىك ايەل»، 2007-جىلى «قۇمىلدى تەبىرەنتكەن ون تاڭداۋلى احپارات كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى» بولىپ باعالاندى.

جاۋاپتى رەداكتور:伊马木