中文

بىلگەنگە عالامتور عالامات-اق!

ىسپانديار سولتاش ۇلى

وركەنيەت وركەن جايعان بۇگىنگى وسكەلەڭ داۋىردەگى ورەلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى، ءتىپتى ءبىرى بولعاندا بىرەگەيى عالامتور تەحنيكاسى. قازىرگى تاڭدا وسى تەحنيكا ءبىزدىڭ كۇللى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزگە دەندەپ ەندى. بۇل كۇندەرى عىلىم-تەحنيكا، مادەني-اعارتۋ، ەمدەۋ-دەنساۋلىق ساقتاۋ، ساۋدا-فينانس قاتارلى سان الۋان قىزمەت وتەۋ تۇرلەرىنىڭ ءارى تەز، ءارى ءونىمدى، ءارى يكەمدى جاقسى ءجۇرىلۋىن كومپيۋتەرسىز، كومپيۋتەرلەر ءوزارا تۇتاسقان عالامتورسىز كوز الدىڭىزعا ەلەستەتۋىڭىز قيىن. الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن الەميلەنۋ ءۇردىسىنىڭ ءوزى اقپارات تەحنولوگياسى ياعني عالامتور ارقىلى ءجۇرىلىپ جاتقان ىقپالى كۇشتى ۇلكەن قۇبىلىس.

ادام بالاسى ۇزىن ۋاقىت قولدانىپ كەلگەن ءداستۇرلى قاراپايىم اقپارات ءتاسىلى قازىرگى ەلەكتروندى مي جۇيەسىمەن باسقارىلاتىن قارقىنى تەز اقپاراتتانعان قوعامعا، عالامتور دۇنيەسىنە قۇشاعىن ايقارا اشقالى ول ادام بالاسىنىڭ وي ەڭبەگىمەن دەنە ەڭبەگىن بارىنشا جەڭىلدەتىپ، ەلەكتروندى تەتىكتەر ارقىلى ايلىق الىس جەردەن قاس قاعىم ساتتە اقپارات الاتىن عاجايىپ مۇمكىندىكتەرگە يە ەتىپ، ادامداردى سان قيلى اۋرەشىلىكتەردەن جەڭىلدەتە باستاعاندىعى ايدان انىق جاعداي.

عالامتور ــ ءسىز بەن ءبىز ءۇشىن ايتقاندا نە قاجەتتىڭ ءبارى تابىلاتىن قازىنالى قامبا. ونىڭ بىزگە ۇيرەتەر ونەگەسى، بەرەر بەرەشەگى ساناپ تاۋىسقىسىز. قازىرگى دامىعان داۋىرگە دۇرىس سايكەسكىسى كەلگەن ادامعا بۇل تەحنولوگيا اۋاداي قاجەت. ونىڭ قىزمەت اياسى توتەنشە شەكسىز. وندا نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. تەك ءتىلىن تولىق مەڭگەرىپ، ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تىنتۋىرمەن دۇرىس ماقساتتا ويداعىداي تىنتە بىلسەڭىز بولعانى. قىسقاسى الەمدى ۋىسىنا العان عالامتور ءبىز ءۇشىن ادامزات اقىل پاراساتىنىڭ تەلەگەي تەڭىزىنەن ەمىن-ەركىن سۋسىندايتىن بۇكىلدەي جاڭا جۇيە قالىپتاستىرىپ بەردى. ەگەر ءسىز عالامتورعا شىقساڭىز تورتكىل دۇنيە اشساڭىز ــ الاقانىڭىزدا، جۇمساڭىز ــ جۇدىرىعىڭىزدا تۇرعانداي الەمنىڭ قاي قيىرىندا، نەندەي ۋاقيعا بولىپ جاتقانىنان دەركەزىندە حاباردار بولىپ وتىراسىز.

بۇگىنگى تاڭدا عالامتور تەحنيكاسىن ءوز لايىعىمەن دۇرىس قولدانىپ، يكەمدى يگىلىكتەنە ءبىلۋ قابىلەتى ءاربىر قوعام مۇشەسى ءۇشىن اسا قاجەتتى بىلىكتىلىك، ياعني «ساۋاتتىلىق» ولشەمدەرىنىڭ بىرىنە اينالا باستادى. سوندىقتان ادامداردا ەڭ اۋەلى كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق، ونان سوڭ جالپى اقپاراتتىلىق ءبىلىم، سوڭىندا اقپاراتتىق مادەنيەت ماعلۇماتى بولۋى قاجەت.

قازىرگى تۇستا ءبىز ءداستۇرلى تاسىلمەن ەلەكتروندى تەحنيكا ءوزارا توعىسقان توعىسپالى داۋىردە تۇرمىز. بايىرعى ءتاسىل ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءالى ساقتاپ قالۋعا تىرىسقانىمەن، جاڭا جۇيە ونى تەزدىكپەن ىعىستىرىپ العا قاراي دامىپ كەلەدى. ەسكى جۇيە كوپ ۇزاماي جاڭا جۇيەگە جول بەرەرى انىق. جاڭا زات قاشاندا جەڭىمپاز بولىپ ادامداردى وزىنە ايرانداي ۇيىتىپ قىزىقتىرا تۇسەتىنى داۋسىز.

ەلەكتروندى تەحنولوگيانىڭ ومىرگە بىرتىندەپ ەنۋىنە بايلانىستى ادامدار اينالاسىنداعى زاتتار مەن قۇبىلىستارعا جانە وزدەرىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراي باستادى. بىلايعى جەردە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيا ءبارىن دە وزگەرتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل تەحنولوگيا وسى عاسىردىڭ تاريحىن وتكەندەگى عاسىرلاردان مۇلدە وزگەشە جازباق، ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا، كۇللى رۋحاني بەت بەينەسىنە دە كۇشتى ءارى تەرەڭ اسەر ەتپەك. بۇل ۇردىستەن وڭدى پايدالانباي ارتتا قالعان ۇلت تا، ونىڭ كەلەشەك ۇرپاعى دا زيان شەكپەك.

كۇندەلىكتى تۇرمىستا عالامتوردى دۇرىس ماقساتتا ىستەتە بىلسەڭىز ونىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. ءسىز عالامتور ارقىلى تەكستى، حات-حاباردى، قۇجاتتاردى، فوتو سۋرەتتەر مەن دىبىس-كەسكىن ماتەريالداردى قابىلداپ الۋىڭىزعا نە قارسى جاعىڭىزعا جولداپ بەرۋىڭىزگە؛ كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن، ءسات سايىن بۇكىل الەم جاڭالىقتارىمەن تانىسىپ وتىرۋىڭىزعا؛ كەز كەلگەن تاقىرىپقا قاتىستى ماتەريالدار، انىقتامالار الۋىڭىزعا؛ الىس ارالىقتان وقۋ وقۋىڭىزعا، ياعني ۇيدە وتىرىپ ءبىلىم يگەرۋىڭىزگە؛ قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنۋىڭىزعا، تاۋار ساتىپ الۋىڭىزعا نە ساتۋىڭىزعا؛ ەلەكتروندى جۇمساق بولشەكتەردى جاساپ مول كىرىس تابۋىڭىزعا؛ دوس جاراندارىڭىزبەن دەر كەزىندە حابارلاسىپ قوعامدىق ءورىسىڭىزدى كەڭەيتە تۇسۋىڭىزگە ت.ب ءالى تولىق بايقالىپ جالپىلاسا قويماعان اقىل-پاراسات قۇندىلىقتارىنان ەمىن-ەركىن يگىلىكتەنۋىڭىزگە ابدەن بولادى.

بۇگىنگى تاڭدا عالامتور تەحنيكاسىن وزىق دەڭگەيدە مەڭگەرگەندەر ءوز اقىل-پاراساتتارى ارقىلى قوماقتى قارجىنى تىم قينالماي-اق تاۋىپ الاتىن بولدى. ءبىز عالامتوردىڭ جوعارىداعىداي عالامات مۇمكىندىكتەرىن تۇتاس ۇلتىمىزدى دامىتىپ وركەندەتۋگە، ۇلتتىق ءتىل-جازۋىمىزدى، حالىقتىق قاسيەتىمىزدى، كۇللى قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاپ، ساقتاپ، ونى ونان ارى دامىتۋ ءۇشىن قىزمەت ەتتىرۋگە قۇلشىنىس جاساۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن قازاق ءتىلدى عالامتوردى تەز ارادا دامىتۋعا بارىنشا كۇش شىعارۋىمىز كەرەك. بۇنى ويلانىپ-تولعانىپ، ۋاقىت ۇتتىرىپ جۇرمەي، نەعۇرلىم تەز قولعا الاتىن توتەنشە ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى دەپ قاراۋىمىز ءتيىس.

قازىر ۇزىن سانى تىم كوپ بولماسادا ازدان مولايىپ، السىزدەن كۇشەيىپ، قادامىن ەندى عانا قاز-قاز باسىپ كەلە جاتقان ۇكىمەت جانە جەكەلەر يەلىگىندەگى قازاق ءتىلدى توراپ بەكەتتەرىنىڭ، جەكە بلوگتاردىڭ ارت-ارتىنان اشىلىپ عالامتورعا قوسىلۋى حالقىمىزدىڭ ءورىسىن ونان ارى كەڭەيتىپ، الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى قانداستارىمىزدى جەر جۇزىندەگى جانە ۇلتىمىز ومىرىندەگى سان الۋان مازمۇنداعى رۋحاني بىلىمدەردەن ەركىن سۋسىنداۋىنا وڭتايلى وراي جاراتىپ بەردى.

بۇگىنگى داۋىردە عىلىم-مادەنيەت دەڭگەيى جوعارى ىقپالدى ۇلتتار عالامتوردان پايدالانىپ ءوزىن ءناسيحاتتاۋ ارقىلى وزگەلەردى وزگەرتىپ «الەميلەندىرىپ» جاتىر. ءبىز ەشكىمدى دە وزگەرتىپ الەميلەندىرمەي-اق قويايىق. ءبىزدىڭ بار نازارىمىز بوگەنايى بولەكشە حالىقتىق قاسيەتىمىزدى سىرتقى اسەردىڭ، وزگەرىسشەڭ ءومىر داۋىلىنىڭ، ارىندى اقپارات تاسقىنىنىڭ كەرى ىقپالىنان اراشالاپ قورعاپ قالۋعا قاراتىلعانى ءجون.

قازىر عالامتوردىڭ ىقپالىندا تۇتاس جۇمىر جەردىڭ ول شەتىمەن بۇل شەتى «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس» كورشى اۋىلعا ۇقساپ قالدى. وسىنداي جاعدايدا عالامتوردىڭ بىزگە عىلىم-ءبىلىم مەن وزىق وركەنيەتتى جەتكىزەتىن قۇپتارلىق جاعىنىڭ بولۋىمەن بىرگە ۇلتتىق پسيحولوگيامىزعا، ءتول تابيعاتىمىزعا ساي كەلمەيتىن تەرىس اسەرى دە ايتىپ تاۋىسقىسىز. ول ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە تەك جاقسىلىق قانا اكەلىپ جاتقانى جوق، وندا نە حيكىمەت جاقسىلىق تا، نە سۇم ارامدىق تا بار. وندا باردىڭ ءبارى كىرشىكسىز ونەگە ەمەس. سول سەبەپتى وعان سىن كوزبەن قاراپ، ۇنامدى جاقتارىن تانىم تارازىسىنا سالىپ دۇرىس پايدالانا بىلگەنىمىز ءجون.

عىلمي ساراپتاۋلاردا عالامتور ادام بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا، تۇتاس رۋحاني الەمىنە ۇنامدى يا ۇنامسىز جاقتان كۇشتى ىقپال ەتەتىنى انىقتالۋدا. سوندىقتان ونى پايدالانعىسى كەلگەن ادام ونداعى بار بولعان مۇمكىندىكتەردى تەك ءوز قاجەتى ءۇشىن اداسىپ اعات كەتپەي، دەنساۋلىعىنا، قىزمەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەي دۇرىس يگىلىكتەنە بىلگەنى ءجون. ەگەر ءسىز اق پەن قارانى ايقىن اجىراتا المايتىن بولساڭىز، ماعىناسىز ءومىر تۇڭعيىعىنا بالداي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ لاعىپ كەتەرىڭىزدە داۋ جوق. ۇيتكەنى، عالامتوردى پايدالانۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگى نەگىزىندەگى مادەني دەڭگەيى مەن تالعامى، تۇسىنىك-پايىمى ونى دۇرىس يا بۇرىس جولعا سالاتىنى بەلگىلى جاعداي.

بۇل كۇندەرى اراققا، تەمەكىگە، ەسىرتكىگە قۇمارتقان سەكىلدى كومپيۋتەرگە قۇمارتۋشىلار ياعني «كومپيۋتەر سوقتىلار دا» پايدا بولدى. كومپيۋتەرگە، عالامتورعا تاۋەلدىلىك اراق، تەمەكى، ەسىرتكى قۇمارلىق سياقتى ادامدى الجاستىرىپ، ونى ساعاتتاپ، ءتىپتى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ قىزىقتىراتىن، ءسۇيتىپ ادام پسيحيكاسىنا، دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن جاڭا دەرتكە اينالدى. سول سەبەپتى سيقىرلى دا سىرلى كوك ەكراندى اشاردا ماقساتىڭىز ءارقاشان الدىن الا ايقىن بولسىن، ياعني ونى ەڭبەك ەتىپ، ماعىنالى ءىس قىلارعا تاتىرلىق تۇستا ورىندى پايدالانىپ، ودان تىس ۋاقىتتا جۇيكەڭىزدى بوسقا شالدىقتىرىپ، ۋاقىتىڭىزدى ۇرلاپ توزدىراتىن ماعىناسىز بوس مىلجىڭ، ورىنسىز ويىنداردان اۋلاق بولعانىڭىز ءجون. مىنە مۇنى تەك ءوزىڭىز عانا ءبىلىپ قويماي، اسىرەسە، ومىرگە كوزقاراسى ءالى تولىق قالىپتاسا قويماعان جاس بۋىننىڭ ساناسىنا دا مىقتاپ ءسىڭىرۋ ءسىز بەن بىزگە بۇلجىمايتىن مىندەت، اعابۋىندىق بورىش بولۋعا ءتيىس.

ەگەر ءسىز عالامتوردى دۇرىس ماقساتتا پايدالانا بىلمەسەڭىز وندا ول ايىقپاس الاپات دەرتكە اينالارى داۋسىز. قازىرگى ۋاقىتتا وتە از سانداعى تەكتەپ-تەجەۋدەن تىسقارى قالعان جاستار، اسىرەسە وسپىرىمدەر كومپيۋتەر مەن عالامتورداعى جاساندى، عاجايىپ، قيالي الەمگە كىرىپ الىپ، مىناۋ رەال دۇنيەدەن مۇلدە قول ءۇزىپ، ماڭگۇرتتەنۋگە قاراي بەت بۇرۋدا. وسىنداي جاساندى، قيالي الەمدەگى ءومىر وسەر ۇرپاقتىڭ دەنە تۇلعاسى مەن اقىلاق، مۇرالدىق جاقتارىنان اقاۋسىز ءوسىپ جەتىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن وراسان زور قۇبىجىق قۇبىلىسقا اينالدى.

قازىر قولى ءسال بوساي قالسا، ءوزىنىڭ بۇكىل بوس ۋاقىتىن ماعىناسىز، بۇرالقى كومپيۋتەرلىك ويىندارعا سارپ ەتىپ، جاساندى قيالي الەمگە نەعۇرلىم تەز ەنىپ كەتكىسى كەلىپ اسىعىپ تۇراتىن، ءوز ەركىنە ءوزى يە بولا المايتىن جۇيكە جۇيەسى ناشار از سانداعى تەجەمسىز ادامدار، اسىرەسە جاستار مەن وسپىرىمدەر اراسىندا كومپيۋتەر سوقتىلىق اۋرۋىنا شالدىققاندار پايدا بولدى. سوندىقتان ءبىز عالامتوردى ەرىككەننىڭ ەرمەگى دەپ ساناماي، ونى ءار ادامنىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن قىزمەت قاجەتىنە قاراي، ءوز لايىعىندا، دۇرىس ءارى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ مادەنيەتىن شىنايى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت.

وتكەندە مەن وسى ماقالامدى جازۋعا تۇرتكى بولعان مىناداي ءبىر ءىستىڭ كۋاسى بولدىم، جۇمىس بابىمەن ارالاسىپ جۇرگەن اۋىلداسىمنىڭ ۇيىنە بارىپ ەسىگىن قاقتىم. ەسىك اشىلماي ارادا از كىدىرىس بولدى، ەستىلمەي قالماسىن دەپ ەسىكتى قاتتىراق قاقتىم. سالدەن سوڭ ەسىك اسىعىس اشىلدى، ءبىراق سىرتتان كىرگەن ماعان ءساپ سالعان ەشكىم بولمادى. ەسىكتى اشقان اۋىلداسىمنىڭ 6-كلاس وقيتىن ۇلى ەكەن. ول مەنىڭ كىم ەكەنىمە قاراپ تا قويعان جوق، ەسىكتى اشا سالا جۇگىرە باسىپ كومپيۋتەر قويىلعان ۇيگە كىرىپ كەتتى. ۇيدە بالادان باسقا ەشكىم بولماعان سوڭ وعان ءجونىمدى ايتىپ كەتەيىن دەپ قاسىنا كەلىپ «مەن كەتتىم» دەدىم. بار نازارى كومپيۋتەردەگى قيان-كەسكى اتىس-شابىستا بولعان ول ماعان قاراعان دا جوق، «كەتسەڭ كەتەبەر» دەدى قاتقىل ۇنمەن، بەينە ءوزى تەكتەس بالاعا جاۋاپ بەرگەندەي. ەرتەسى كەشتە سەيىلدەپ ايەلىمەن بىرگە جۇرگەن اۋىلداسىما كەزىكتىم. بالا اكە-شەشەسىنە ۇيلەرىنە بارعانىمدى ايتپاپتى. مەن كەشەگى بولعان جايدى ولارعا تولىق ايتتىم. اۋىلداسىم ءسال ىڭعايسىزدانعان بەينەدە «مەن كوبىنەسە جۇمىس جايىمەن سىرتتا جۇرەمىن، بالانى تەكتەپ-تەجەمەي كومپيۋتەر سوقتىعا اينالدىرعان مىنا كەلىنىڭىز» دەدى ءوزىن اقتاي. ايەلى دە جاسىرمادى، شىنىن ايتتى: «يا، اعاسى، بالامىز ازىپ-توزىپ سىرتتا جۇرسە شىرعالاڭعا، جايسىز جاعدايعا ۇشىرايما دەپ ۇيدە كومپيۋتەر ويناعانىن شەكتەمەيتىنىمىز راس. قايتا، ۇيدە ۇلكەن ادام جوقتا، ۇيگە كىرگەن ءسىز بولعانىڭىز جاقسى بولىپتى، ەگەر بالا ۇرى نە توناۋشىعا ءوزىڭىز ايتقانداي ەسىك اشقان بولسا نە بولدىق دەڭىزشى؟» دەدى تاربيە ءتاسىلىن وزگەرتۋ بەكىمىنە كەلگەندەي. مىنە بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز رەال ومىردە ماعان كەز بولعان ءبىر مىسال عانا.

قازىر اۋەلى ءىشىنارا ءىس باسىندا وتىرعان ۇلتىمىز ۋاكىلدەرى مەن اتقا مىنەر ازاماتتارىمىزدىڭ ءوزى كومپيۋتەر مەن عالامتوردان ويداعىداي يگىلىكتەنىپ جۇرگەنى جوق. ولاردىڭ كەي ءبىرىنىڭ ساۋاتى مىقتاعاندا كومپيۋتەردى اشىپ-جابۋمەن عانا شەكتەلسە، ال كەي بىرەۋى بۇل تەحنيكادان ساۋاتتى بولعانىمەن قىزمەت ۇستىندەگى تۇتاس بوس ۋاقىتىن قارتا ويناۋدان يا بولماسا عالامتوردا بەلگىسىز بىرەۋمەن قىسىر كەڭەس قۇرىپ، قاجەتسىز كۇلكىمەن ءوزىن الداپ كۇن وتكىزۋدەن ارى اسا الماۋدا. ەگەر كۇندەلەكتى ومىردە ءارقانداي ادام كومپيۋتەر مەن عالامتوردى ءوز يگىلىكتى ءىسى ءۇشىن عىلمي تۇردە وڭدى پايدالانا بىلسە وندا ول عالامدىق دامۋعا باستايتىن عاجايىپ قۇرال رولىن اتقارداى دا، ال كەرىسىنشە بولعاندا ادامداردى وزىنە ەلىكتىرىپ باۋرايتىن ويىنشىق قۇرالدىڭ رولىن عانا اتقاراتىن بولادى.

قىسقاسى كومپيۋتەر مەن عالامتوردى قانداي وي-تالعامدا قالاي پايدالانۋ، ءار ازاماتتىڭ ءوز ءبىلىم-دەڭگەيىنە، ەركىنە، ادامدىق ارىنا، كىسىلىك ۇستانىمىنا بايلانىستى. ەگەر پايدالانۋشى ءوزىن دۇرىس ارناعا سالىپ تەجەپ-تەكتەي بىلمەي كومپيۋتەر مەن عالامتوردىڭ جەتەگىنە ورىنسىز ەرىك بەرسە، قاجەتىن الىپ، قابىلەتىن وسىرە الماي، ماعىناسىز قىسىر كەڭەس، بۇرالقى ويدىڭ بۇيدالاۋىمەن ءوز ءومىرىن ءوزى ويىنشىق ەتىپ ازىپ-توزاتىن، سانالى عۇمىرىن، التىن ۋاقىتىن قۇر ساندالىسپەن قور ەتىپ وتكىزەتىن، دەنساۋلىعىنان ايىرىلىپ ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولاتىن بولادى. ال دۇرىس ماقساتتا پايدالانا بىلسە كومپيۋتەر مەن عالامتور ادام ءومىرىن ارلەندىرىپ، كىسىلىك قۇنىن جوعارىلاتىپ، عىلىم تورىنە جەتەلەيتىن عالامات قۇرال. قوعامدىق، ەكونوميكالىق دامۋدى العا باستىرىپ، وندىرگىش كۇشتەردى وركەندەۋگە جەبەيتىن، ادامداردى بىلىكتىلىككە باستايتىن ءبىلىم ەكونوميكاسى ءداۋىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ءبىز كومپيۋتەر مەن عالامتوردى زامان تالابىنا ساي «زارارىنان قاشىق بولۋعا، پايداسىنا ورتاق بولۋعا» پايدالانىپ، ونداعى بار بولعان كۇللى عاجايىپ مۇمكىندىكتەردى وركەنيەتتى ومىردەن ءوز ەنشىمىزدى مولىراق الىپ قالۋ ءۇشىن قىزمەت ەتتىرۋگە شەبەر بولۋىمىز قاجەت.

” سوڭى “

اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: التاي ايماقتىق پارتيا مەكتەبى

جاۋاپتى رەداكتور: جانار قاناپيا قىزى
جايمالاۋ