中文

قادىرىڭدى «قالتاڭمەن» ەمەس، قاباعىڭمەن سەزىندىر...

ەرسىنالى سۇلتان ۇلى

تاربيە − ءبىر ادامنىڭ قوعامعا قوسار ۇلەسىنىڭ ءمانىن بەلگىلەيدى. جاقسى تاربيە جانعا شۋاق شاشىپ، ءبىر ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ادالدىعىن دۇرىس ساۋلەلەندىرۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرادى. ادامداردىڭ ادامدىق جولدان شىعۋىنداعى ەڭ ماڭىزدى سەبەپ − تاربيەسىزدىك. بالا تاربيەسى دە قازىر كەيبىر اتا - انالاردىڭ الاڭدايتىن ماڭىزدى ماسەلەسىنە اينالا باستادى. مەن «قازىرگى داۋىردە تاربيەگە بالا ەمەس، اتا - انالار مۇقتاج» تاقىرىبىنداعى ماقالانى وقىعاننان كەيىن، قوعامدا تاربيەگە مۇقتاج اتا - انالاردىڭ ۇرپاقتارى جونىندەگى تولعانىس مەنى ويلاندىرا باستادى. قوعامدىق رەالدىق سانالىلار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن مەكتەپ. توسىن وقيعالاردان ويلاندىرار وي ءتۇيىپ جۇرگەن زامانداستارىمنىڭ، قالامداستارىمنىڭ ىنتاسى دا بۇگىنگى داۋىردەگى اتا - انا بولعان ءبىز بەن بولاشاق يەلەرىن تاربيەلەۋگە قانشالىق بوداۋ بەرىپ ءجۇر، ءبىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە بولعان جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمىز قانشالىق؟ دەگەن تولعانىستى پىكىردە جۇرگەنىن بىردەن اڭعاردىم. «نەمەرەم كەلەشەكتە قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن اتالار مەن اپالاردىڭ ىشكى كۇرسىنىسىن الپەتىنەن دە سەزىپ ءجۇرمىز؟ قاباعىڭا قاراپ، قالتاڭدى قاعاتىن ۇرپاق قايدان كەلدى؟ مىنە، بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ ويلاندىرار ەڭ باستى تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر. «ۇرپاعىم ونەرلى بولسىن» دەپ وقۋ ارالىعىنداعى دەمالىس پەن قىسقى جانە جازعى دەمالىس سايىنعى ونەرگە تاربيەلەۋ ورتالىعىنا قاراي الا ۇشاتىن اتا - انالاردىڭ ەڭبەگىنە قاراپ سۇيىنسەڭ، ال بالاسىنىڭ ىنتاسىنا قاراي ەڭبەكتەنگەن اتا - انا ءۇمىتى مەن ەڭبەگىنىڭ بوداۋىنا وراي تاربيەلەنگەن ۇرپاعىنىڭ ونەرگە دە تىم شىركىن - اي ەمەس ەكەنى ويلاندىرادى. نەگە ءبىزدى وسىنداي وي يەكتەيدى. كىمگە جانىڭ اشيدى، ونەرگە ىنتاسى جوق ۇرپاققا كەتكەن ۋاقىت پەن اقشاعا ما؟ الدە «بالام ادام بولسىن» دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، «تايىنشانىڭ مۇرنىن جۇدىرىقپەن تەسكەندەي» بولىپ جۇرگەن البارىندى اتا - اناعا ما؟ ۇرپاق جۇرەگىندەگى قىزىعۋ ىنتاسىنا بولعان تاربيەمىزدىڭ وڭدى بولماۋى مەن ۇرپاققا شابىت سيلايتىن مىنەزدەمەمىزدىڭ ۇرپاق قابىلدايتىن دارەجەدە بولماۋى اتا - انانىڭ بالا تاعدىرىنا بولعان سەزىم ىسىراپشىلدىعى مەن ەكونوميكالىق ىسىراپشىلدىقتى كەلتىرىپ شىعارىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىمىزدى دە اڭعارتقانداي. الايدا ۇرپاعىنىڭ سەزىمىنە قاراي سەرپىن سيلاي بىلگەن اتا - انالاردىڭ وتباسىلىق تاربيەسىنە سۇيىنبەي تۇرا المايسىڭ؟ ولار بالا الدىندا ءبىر - ءبىرىن سيلاي بىلەدى. وزدەرىنىڭ وتباسىلىق سيلاسىمدىلىق سەزىمى ارقىلى ۇرپاقتىڭ مول ءبىلىم ۇيرەنۋىنە، قاجەتتى تاربيە الۋىنا وڭ ەنەرگيا باعىشتايدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ وتباسىنان ەڭ الدىمەن قوعامدىق اۋقىمدى وڭاي مەڭگەرە الاتىن ءارى قوعامدىق دامۋعا، ادامزاتتىڭ ورتاق قۇلشىنىسىنا كۇش - قۋات بەرەتىن ۇرپاق جەتىلىپ شىعادى، بۇل تەك ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق ۇلگىسىنە ءارى قۋانىشىنا اينالادى. ايگىلى فيلوسوف سوكرات شاكىرتتەرىنەن: «پاراسات پەن ارەكەتتىڭ قايسىسى ماڭىزدى»؟ - دەپ سۇراپتى. شاكىرتتەرى: «ادام ومىرىندە ارەكەت ەڭ ماڭىزدى، ويتكەنى ارەكەت ارقىلى بەينەلەنبەگەن پاراساتتىڭ نە ماڭىزى بار»، - دەپتى ارت - ارتىنان. سوكرات باسىن شايقاپ، «پاراسات ەڭ ماڭىزدى، پاراساتتى نەگىز ەتپەگەن ارەكەتتىڭ ەشقانداي ءمانى بولمايدى»، - دەپتى. پاراساتتى ۇرپاق تاربيەلەۋدە، پاراساتتىڭ ادام ومىرىندەگى قۇنىن ۇرپاققا سەزىندىرۋدە ءبىز قاي تۇرعىنى ۇستانىپ ءجۇرمىز؟ مەنىڭشە، وسى تۇيىندە، ءسوزسىز، اتا - انانىڭ ۇرپاققا دەگەن تاربيەسى ءتۇيىن ەتىلۋى شارت. ويتپەگەندە ۇرپاقتى پاراساتتىلىققا، پاراساتتىلىق ارقىلى ناقتى ۇيرەنۋ ارەكەتىنە باستايمىن دەۋدىڭ ءوزى قۇر دالباسا! جۋىقتا ءمالىم قالاعا ساياحاتتاي باردىم. دەمالىس كۇنى بولعاندىقتان، بالالارىن ساياحاتتاتىپ جۇرگەن اتا - انالاردىڭ قاراسى مولداۋ ەكەن. ءبىر كەزدە بالالار وينايتىن موتورلى قايىققا ءتۇسىپ، بالاسىن ويناتقان ءبىر اتا - انانىڭ بالاسى جەردى تەپكىلەپ، «موتورلى قايىقتى تاعى وينايمىن» دەپ قيعىلىق سالىپ جاتقانى بارلىعىمىزدىڭ نازارىمىزدى اۋداردى. 10 مينۋتى 40 يۋاننان تۇراتىن قايىقتا 20 مينۋت ويناعان بالانىڭ ويىنىم قانباي قالدى، تاعى دا وينايمىن دەگەن قيعىلىعى ەكەن. امالسىزدان اتا - اناسى تاعى 20 مينۋتقا الگى قايىقتى الدى دا بالاسىن ويناتتى. بىردەمدە وتە شىققان ۋاقىتتان كەيىن، بالا قيقار قىلىققا تاعى باستى. بالانىڭ قىلىعىنا بولا اتا - انا اراسىندا دا رەنىش تۋىلدى. نە دەيسىز، 160 يۋان اقشا، 40 مينۋتتىق ۋاقىتتا ءبىر بالانىڭ رازىلىعى بولماعان وسى ۋاقيعانى نە دەپ ويلاساق بولار؟ ەندى 10 مينۋتتىق ويىننان كەيىن، اتا - اناسىنىڭ قولىنان ۇستاپ قۋانىشى قوينىنا سيماي رازى بولىپ، سەكىرىپ ويناپ بارا جاتقان بالا بەينەگە قاراپ سۇيىنبەي امالىڭ جوق. ەكى ءتۇرلى تاربيە، ەكى ءتۇرلى بەينە... تاربيەنىڭ ءمانى − بالا بويىنداعى قىرسىقتى ەمەس، ادەمى قىلىقتى اشۋدا ەكەنىن عىلىم الدەقاشان دالەلدەمەدى مە؟ اتا - انانىڭ قاباعىن باققان بالانىڭ اتا - اناسىنىڭ قالتاسىن قاعاتىن ارەكەتكە بارۋى بىزگە نەنى تۇسىندىرەدى؟ بالانىڭ مىنەزىنە باعاتىن اتا - انانىڭ بالا الدىنداعى امالسىزدىعىن قالاي باعامدايمىز؟ ۇلكەن قالاداعى بالا وينايتىن باقشالارداعى قوجايىندار «قايىق، الپەنشەك، ماشينالاردىڭ 10، 20 مينۋتى 40، 50 يۋان» دەپ بەلگىلەپ تاستاعان. ءبىزدى ويلاندىرعانى بالالار وينايتىن ويىنشىق دۇنيەلەردىڭ ۋاقىتى مەن اقشاسى كەي بالالاردىڭ مىنەز حاراكتەرىنە قاراي بەلگىلەنگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى بولىپ تۇر. بالاسىنىڭ ەركىنە جۇگىرگەندەر ءۇشىن، اقشا مينۋتتىق ەرىكتىڭ بوداۋىنا كەتىپ جاتسا، ال اقىلدى ۇرپاق ءۇشىن، ۋاقىت قىسقا بولسا دا، اقشا ءوزىنىڭ تاربيەلىك ءمانىن سەزىندىرىپ وتىر. ساۋداگەرلەر ءۇشىن، مىنەزدىڭ ءوزى تاپتىرماس وراي. وسى وراي ارقىلى مول اقشا تابۋدى ويلايتىندار، ارينە، ساۋداگەرلەر. «قاباعىڭدى باعىپ، قالتاڭدى قاعاتىن» مىنەزدى ۇرپاقتىڭ ءجونى تاعى دا تاربيە. ول اتا - انانىڭ قىرىس مىنەزىنەن ەمەس، وڭ قاباعىنان، وتباسىن سۇيگىش جاۋاپكەر مىنەزىنەن ۇرپاق كوڭىلىنە اقىلدىڭ ساۋلەسىن تۇسىرەدى. اتا - انا بولعان ادام بويىنداعى قايسارلىق پەن بىلىكتى تاربيەنىڭ ءمانىن ۇرپاققا «قالتاسى» ارقىلى ەمەس، مەيىرلى قاباعى ارقىلى سەزىندىرەتىن كەز كەلگەنىن ءار ساعات، ءار مينۋت بىزگە سيگنال بەرۋدە.

جاۋاپتى رەداكتور: جانار قاناپيا قىزى
جايمالاۋ