中文

اسابا تۋراسىندا ايتارىمىز.....

      اسابا _ توي اعاسى، داستارقان باسشىسى (تامادا)، اسابا ەكى تۇبىردەن قۇرالعان كۇردەلى ءسوز، اس ـ تاماق، ابا _ كوپتەگەن تۇركى تىلدەرىندە اتا، اعا، ( قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى 1990 ـ جىل) دەلىنسە، قازىر جۇرگىزۋشى، توي باسقارۋشى دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر. ۇلتىمىز توي ـ تومالاقتاردا بولسىن، باس قوسۋدا بولسىن، كادەلى قوناق كۇتۋدە بولسىن، اسابادان قول ۇزگەن ەمەس، توي بولعان جەردە اسابا بىرگە جۇرەدى، سوندا عانا توي توي سانىنە كەلەر. زاماننىڭ كوشىنە، قوعامنىڭ دامۋىنا ىلەسە، قازىرگى تويدىڭ دا بەت ـ بەينەسىندە ٴىشىنارا جاڭا وزگەرىستەر كىردى. ايتسەدە، ۇلتىمىزدىڭ ەجەلدەن جالعاسقان توي سالتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جۇلگەسىن تاۋىپ كەلەدى. كەلىن ٴتۇسىرۋ، قىز ۇزاتۋ، سۇندەت توي قاتارلى ەنشىمىزدەگى تويلاردىڭ ٴماندى دە ءساندى، ماعىنالى دا كىلەڭسىز ءوتۋى سول اۋىلدىڭ، سول قالانىڭ مادەنيەتىنە بايلانىستى بولىپ كورىنەدى. ءيا، تويدىڭ جاقسى بولۋى سول اۋىلدىڭ اساباسىنا بايلانىستى، سول اۋىلدىڭ اساباسى ارقىلى سول جەردىڭ تاريحىن، سالت ـ ساناسىن، مادەنيەتىن ءبىلىپ الۋعا ابدەن بولادى.

«توي _ قۋانىشتى جايعا بايلانىستى ەل شاقىرىلىپ وتكىزىلەتىن ويىن ـ تاماشا» دەلىنگەن. مىنە، وسى ويىن ـ تاماشادا ءبىز تەك تويدىڭ قانداي ءوتىپ جاتقانىن قانداي توي سالتىن قالىپتاستىرۋ حاقىندا كوپتەگەن سىنشىلاردىڭ قالامىنان قالىس قالىپ جۇرگەن جوق، كوپتەگەن سىندى كوزقاراسپەن ايتىپ كەلەدى. ال، ەندى ءبىر جاعىن وسى اسابادان دا بايقاۋعا بولار. قازىرگى زاماندا عىلىم ـ تەحنيكا دامىپ، ادامداردىڭ ساناسى كۇن سايىن جوعارىلاپ، مادەنيەتتى ورتاعا قاراي ويىسىپ كەلە جاتقاندا تويدىڭ دا دامۋ ۇردىسىنە دە وزگەرىس الا كەلدى. بۇرىنعى سالت ـ سانامىزدى جالعاستىرۋ اتادان ۇلاسقان عۇرىپ ـ ادەتتەن تايماي وتكىزۋ ءاربىر ادامنىڭ بورىشى. زامانعا ساي دامۋ بولعاندا توي سالتىمىزعا لايىق جاڭالىق بولارى حاق. قازىرگى ورتامىزدا ٴجۇرىلىپ جاتقان تويىمىزعا نازار اۋدارساق، ءار وتباسىندا ءوتىپ جاتقان تورقالى تويدا كوپتەگەن كەلەڭسىز ىستەردىڭ قاراسى كورىلىپ جاتقان جايى بار، ياعني تويدىڭ ۋاقىت جاعىنداعى تۇراقسىزدىق كوزقاراسى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. توي يەسىنىڭ ۋاقىت بەلگىلەپ شاقىرۋى مەن تويشىل قاۋىمنىڭ تويعا دەگەن ۋاقىت كوزقاراسى ەڭ نەگىزگى ماسەلەگە اينالدى. ٴتىپتى، ايتا ـ ايتا حالىق تا جاۋىر بولدى. دەمەك، تويدىڭ مارەسىنە جەتپەي قالۋى مىنە وسىدان، تويدىڭ اساباسى ءسوز باستاۋىمەن شۋىلعا تولعان ورتا باستابىندا ٴبىراز تىنىشتالعانىمەن، باتادان كەيىن رەستۋراننىڭ ىشىندە كۇشتى مۋزيكامەن بىرگە شۋىلعا اينالىپ تويعا كەلگەن قوناقتار ساحنادا تۇرعان اسابانىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي ۇستەل باسى تىنىشسىزدىققا وتەدى، سودان توي يەلەرىنىڭ ساحناعا شىعىپ جاقسى تىلەكتەرىن ايتقاننان كەيىن ـ اق قوناقتار مىندەتىن ورىنداعانداي اقىرىن ـ اقىرىن تويدان سىتىلىپ شىعىپ كەتكەنىن كورەسىز. جارىم ساعات اينالاسىندا تويعا تىكە قاتىسى بار تۋىس ـ تۋعاندار عانا كەڭ رەستۋراننىڭ ءبىر بۇرىشىندا قالعانىن كورەسىز. ءبىز تويعا كەلگەن ەكەنبىز تويدىڭ مەرەيىن اسىرۋ، تويعا ورتاق قۋانىش باعىشتاۋ، توي قىزىعىن تاماشالاۋ ەدى، امال نە، قازىرگى تويدىڭ كوپتىگى مە، جوق ۋاقىتتىڭ جار بەرمەگەندىگى، تۇرمىس ـ تىرشىلىگىمەن جۇرگەن قاربالاس ادامداردى عانا كورە الاسىز. تويعا بولعان قۇرمەتىمىز، تويعا بولگەن ۋاقىتىمىز قايدا سوندا. ال، جاستار تويىنىڭ وزگە ۇلتتان وزگە جەرلەردەن قابىلداعان جاڭاشا توي سالتتارى بىزگە وزگەشە وي تاستاپ جاتىر. تويدا كەلىن رەستۋرانعا كىرگەن كەزدە باسىنا شاڭىراق كوتەرىپ ارناۋلى انشىمەن ساحناعا شاقىرۋ، گۇل لاقتىرۋ، تىزىلگەن رومكاعا سۋسىن نە شاراپ قۇيىپ ءىشۋ قاتارلى جايتتەر ٴبىزدىڭ توي سالتىمىزدان تىس جايتتەر بارلىققا كەلىپ جاتىر، مۇنداي جات نىسايلارىنان تيىلساق دەيمىن.

تۇرمىس جاقسارىپ، تىنىش، بەيبىت ورتادا الاڭسىز جاساپ جاتقان ساتتە توي سالتىمىزدىڭ جاقسى بولۋى تىكە اساباعا قاتىسى بولۋىندا ەسكەرگەنىمىز ءجون سياقتى. اسابا وزىنە اقىلى مىندەتتەپ العان قىزمەتىن ويداعىداي جۇرگىزۋگە قۇلشىنۋ كەرەك. تويدىڭ جاقسى بولۋى اسابادا. اسابا بولعان ادامنىڭ رولى ءتىپتى زور، تويعا جينالعان ءبىر شوعىر تويشىل قاۋىمنىڭ ورتاسىنا شىعىپ ءسوز سويلەۋ ەكىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ونەر. قازىر وسى ونەردى ورگە جەتەلەپ جۇرگەن اسابالاردىڭ دا سانى ارتىپ كەلە جاتقانىنا ماقتانىش تۇتۋعا بولادى. الايدا، كەيبىر اسابالاردا بولاتىن كەمشىلىكتەر دە جوق دەۋگە بولمايدى، ولار جاتتاپ العان جاتتاماسىن باستان ـ اقىرى سۋدىراتىپ ايتىپ، كورىمدىگىن الىپ، ەكى ساعاتتىق جاتتاماسىنا سۇيەنىپ قالتاسىن قالىڭداتىپ جاتاتىندار از ەمەس. سول جاتتاماسىن ءبىر جىل نە 2 دە 3 جىل اينالاسىندا ءبىر سارىنمەن قانشالاعان ورتادا قايتالاپ ايتىپ كەتكەنىنە حالىق كۋا، ٴىشىنارا بەدەلدى اسابالاردىڭ ءوز اتاعىنا سۇيەنىپ وتباسى ەكونوميكاسى تومەن ءوزى جيعان ـ تەرگەنىمەن ارەڭ كەلىن الىپ وتىرسا، ونىمەن قويماي تويعا كەلگەن تويلىقتىڭ جارىمىن الىپ كەتسە سوندا ول وتباسىنىڭ كەيىن قالاي تۇرمىسىن جاقسارتا الماقشى. ءيا، اسابا بولعان ادام تۇنىق دەكتور داۋىستى، ءان ايتا بىلەتىن ٴانشى، ءوز ويىنان ولەڭ قۇراي الاتىن اقىن بولۋ كەرەك، سوزگە ۇستا شەشەن بولۋ، ٴبىر جاعىنان قۇزىرلى جۇرتشىلىقتى وزىنە باۋرايتىن سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى، ارتيستىك قابىلەتى بولۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە، كيىمى رەتتى، ٴجۇرىس ـ تۇرىسى يبالى، رۋحتى، ٴازىلدى وبراز جاراتا ٴبىلۋ كەرەك. مەيلى قانداي توي بولسىن، الدىن الا سول توي يەلەرىمەن كۇنى بۇرىن اڭگىمەلەسىپ، سول وتباسىنىڭ جاعدايىن ۇعىسۋ، سول اۋىلدىڭ جالپى احۋالدارىن، كەيبىر ىقپالدى ادامداردىڭ اتى ـ ءجونى تاريحىنان قاباردار بولعان ابزال. اسابا بولۋ ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەت ۇگىتشىسى بولا بولۋ كەرەك. جينالعان شوعىرلى توپتا حالىققا ءنارلى سوزىمەن وزىنە بەرىلگەن قىسقا دا نۇسقا ۋاقىتتا ولەڭ جولدارىمەن، بولماسا تاقپاق ارقىلى قازىرگى قوعامنىڭ بەرەكە ـ بىرلىگىن، پارتيانىڭ ابزال ساياساتىن، ۇلتتىڭ عۇرىپ ـ ادەت، سالت ـ ٴداستۇرىن تۇنىق تىلمەن جەتكىزۋدىڭ سىرتىندا، ورتامىزداعى كەيبىر جات نىسايلاردى، جالقاۋلىقتى، ىسىراپشىلدىقتى تىلگە تيەك ەتىپ، سىندى كوزقاراس، شىنايى شىمىر تىلمەن شىمشىپ ايتىپ حالىقتى مادەنيەتتىلىككە، كاسىپكەرلىككە، بەرەكە ـ بىرلىككە جەتەلەۋ كەرەك.

التاي قالاسىنداعى ءبىر ءبولىم اسابالاردىڭ ۇيىمداسترۋىمەن شيىنجياڭ كولەمىندەگى ءبىر توپ اسابالاردىڭ باسىن قوسىپ، ۇلتىمىزدىڭ قازىرگى توي سالتىنا قاتىستى ساقتالىپ وتىرعان ماسەلەلەر تۇرعىسىندا «مادەنيەتتى توي سالتىن بىرگە جاراتايىق» تاقىرىبىندا تۇڭعىش كەزەكتى تالقى جيىنىن الىپ بارعان بولاتىن.

تالقى ماجىلىسىندە التاي قالاسىنداعى ءبىر ءبولىم قالامگەرلەر، اقىن ـ جازۋشىلار، جۋرناليىستەر جانە قوعامداعى ءار سالا، ءار كاسىپ ىستەپ جاتقان اسابالار جانە ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنان، تارباعاي ايماعىنان، سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالى وبلىسىنان، بوراتالا موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى قاتارلى ورىنداردان جيىنى 60 قا تارتا اسابالار قاتىناستى. تالقىدا ءار ورىننان كەلگەن توي اسابالارى وزدەرىنىڭ كوڭىلدەرىندە تۇيگەن توي ـ تومالاقتا كەزىككەن كەلەڭسىز ماسەلەلەر تۇرعىسىندا قۇندى ۇسىنىس ـ پىكىرلەرىن قويىپ، توي سالتىن مادەنيەتتى وتكىزىپ، استا ـ توك ىسىراپشىلىقتى شەكتەۋ، وزگە ورىنداردان قابىلدانعان سالتىمىزدا جوق عۇرىپ ـ ادەتتى تەجەپ، جاڭاشا سالتتى قالىپتاستىرۋ جاعىنداعى قۇندى ويلارىن ورتاعا قويدى.

وسى رەتكى قيمىلدىڭ باستى ۇيىمداستىرۋ جاعىندا كۇش شىعارىپ كوپتەگەن تويدىڭ اساباسى ءارى اقپاراتتىڭ ٴتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان سولتانعازى عيبادات ۇلى ءوزى باس بولىپ ۇيىمداستىرىپ، قوعامنىڭ ءار سالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اسابالاردىڭ باسىن ءبىر اراعا قوسىپ، ۇلتىمىزدىڭ توي سالتىن مادەنيەتتى وتكىزۋگە ورتاقتاس بولعان ەدى. وسى رەتكى قيمىلى كوپ الدىندا جاقسى اڭىس قوزعاپ، بۇدان كەيىنگى توي سالتىمىزدىڭ ءبىر ارناعا ٴتۇسىپ، جاڭا مادەنيەتتى توي سالتىن جاراتۋ جونىندە ٴتۇيىندى وي تاستادى.

وسى قيمىلدان كەيىن جاس اسابالاردىڭ ۇلتىمىزدىڭ توي مادەنيەتىنە بولعان ۇلەستەرىن قوسىپ، ونەرلەرىن ايگىلەيتىن ورتاق سەنىم ورتاتىپ جاتقانىنا قۋانىپ قالدىق. مىنە، وسىنداي ءبىر تالقىنىڭ ارقاسىندا تارباعاتاي ايماعىنداعى ءبىر ءبولىم اسابالاردا باس قوسىىپ توي تۋرالى تولعانىستىڭ تولعاقتى تۇيىندەرى تۋرالى كەڭەس وتكىزىپتى. ءيا، «كەڭەسپەن پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەيتىن اتالى سوزگە جۇگىنە وتىرىپ، يگىلىك ءىستىڭ جۇرت الدىندا كادەگە جاراپ، تويىمىزدىڭ مادەنيەتتى وتۋىنە كۇش شىعارىپ، سالت ـ داستۇرگە، مادەنيەتكە ٴمان بەرەيىك.

جاۋاپتى رەداكتور: قابىلقان ايتقابىل ۇلى
جايمالاۋ