中文

تەرمە تۋرالى

     تەرمە تۋرالى اركىم ءار ءتۇرلى ايتادى. ٴبىراق، ءدال ورىن تاپپاي كەلەدى. ونىڭ سەبەبى، ادامدار كوپ كەزدە قالىپتىڭ بوداندىعىنان شىعا الماي قالادى. ەستە بولۋ كەرەك، قالىپ دەگەن شەڭبەر، ال، شەڭبەرلى نارسەلەردىڭ ءبارىنىڭ تىنىسى تار بولادى. سوعان ىلەسە، وعان ىلىكتى بولعان ادامداردىڭ دا تىنىسى تارىلا تۇسەدى. سونان دا ءورلى ـ قىرلى سويلەي بەرەدى. دالەل كەلتىرەيىك. «قازاق سوۆەت عىلىمناماسى» (11 ـ توم) 47 ـ بەتىن اشايىق. سوندا مىناداي انىقتاماعا كەزدەسەمىز. ٴبىرىنشى، تەرمە _ پوەزيانىڭ ۇلگى ـ ونەگە، اقىل ـ ٴناسيحات، وسيەت رەتىندە بەلگىلى ءبىر اۋەن ـ ىرعاقپەن ورىندالاتىن ءتۇرى. ەكىنشى، تەرمە _ قازاق حالىق توۆەرچەستۆاسىنداعى تاقپاق، سازدى، رەشيتاتيۆتى ءاننىڭ ءبىر ءتۇرى. ال، وسىدان نە ۇقتىق؟ تۇك تە ۇققان جوقپىز. ويتكەنى، بۇل انشەيىن ات ۇستىنەن ايتا سالعان، ءوزى تەرمەنى ايتىپ تا، جازىپ تا، ءتىپتى اسىرىپ ايتساق، دۇرىستاپ وقىپ تا كورمەگەن، جاساندى تەۆوريكتىڭ ايتا سالعان بەي ماعىنا ءسوزى عانا. بۇنداعى «اۋەن، ىرعاقتى، سازدى، رەشيتاتيۆتى» دەگەنىمەن كەلىسۋگە بولادى. ويتكەنى، ول تەرمەنىڭ كوزەكى كورىنىپ تۇرعان بەتەكى كۇيى عوي. ال، «ۇلگى ـ ونەگە، اقىل ـ ٴناسيحات، وسيەت» دەگەنىمەن قالاي كەلىسۋگە بولادى؟! بۇل تەرمەنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادەبي جاسامپازدىقتىڭ تابان تىرەر تياناعى، ات باسىن بۇرار كومبەسى عوي. ەشبىر وقىرمانعا بەرەر ۇلگى ـ ونەگەسى مەن اقىل ـ كەڭەسى جوق ادەبيەتتەن نە ءۇمىت، نە قايىر؟ ونداي بولسا، بۇل تەرمەگە عانا ەمەس، ەشقانداي ادەبي ءتۇر مەن تۇسكە انىقتاما بولىپ جىرعاتپايدى. ەستە بولۋ كەرەك، ادەبيەتتىڭ جانرى ونىڭ تەك كولەم مەن قۇرىلىمدىق تۋمىسىن انىقتاپ تۇرعان تاڭباسى عانا. ونداي بولسا، ونى شىعارمانىڭ ىشكى مازمۇن، ماعىناسىمەن شاتىستىرۋعا بولمايدى.

ال، «تەرمە» دەگەن وسى ادەبي ءتۇردى انىقتاۋ نەمەسە وعان انىقتاما بەرۋ ءۇشىن، باسقا ەش جاققا بۇرىلماي، ەڭ الدىمەن وسى اتاۋدىڭ سۇيەكتىك ماعىناسىنا ءبىراز ءۇڭىلىپ الۋ كەرەك. سوندا بىلاي بولىپ شىعادى. «تەرمەنىڭ» ٴتۇبىرى «تەر»، قازىرگى ماعىنالارى: «1. ءبىر ـ بىرلەپ الىپ جيناۋ؛ 2. بىرەۋدىڭ جامان جاقتارىن، كەمشىلىكتەرىن ءتىزىپ ايتۋ؛ 3. تىزىمگە الۋ؛ 4. سارالاپ الۋ، ىرىكتەۋ، تالعاۋ؛ 5. جيىپ تەرۋ، جيناقتاۋ»، تىم ەسكى كەزدەگى تۇلعاسى «ءتار، ءتىر» بولىپ كەلىپ، ماعىناسى: «جيناۋ، توپتاۋ» دەگەندى، تاس تۇركىدەگى تۇلعاسى «ءتير» بولىپ كەلىپ، بۇنىڭ دا ماعىناسى «جيناۋ، توپتاۋ» بولىپ كەلەدى. وسىعان «مە» جۇرناعى قوسىلىپ جاسالعان ءسوز «تەرمە»، بۇنىڭ ماعىناسى دا «جيناۋ، توپتاۋ، ءبىر جەرگە جيۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ءوزى كوپ تۇرىككە ورتاق ءسوز. ماسەلەن،تىم ەسكى كەزدە «كيىز ءۇي» دەگەندى «تەرمە ءۇي» دەۋشى ەدىك. ونى وسى ماعىنادا نوعاي مەن باشقۇرت «ءتيرما»، حاكاستار «تيرمە»، استىراحان قالماقتارى «تەرمە» دەپ اتايدى. كەيىن ءبىز مۇنى ءبىرتۇتاس «كيىز ءۇي» دەپ اتاپ كەتتىك. بۇل ءوزى مازمۇنداس قاتار كەلگەن ەكى سوزدەن باسەكەلەسىپ بارىپ شىققان جاساندى ءسوز. بىلايشا ايتقاندا، «تام ءۇي، دوڭبەك ءۇي، شارباق ءۇي» دەگەن ۇيلەردەن پارىقتانۋ ءۇشىن سولاي اتالدى. تىم ەسكى كەزدە ءبىزدىڭ اتا ـ بابالارىمىز ۇلان قىستا دا كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىن بورلاپ قويىپ وتىرا بەرگەن.

ءجا، ەندى «تەرمە ءۇي» دەگەن ءسوزدىڭ وزىنە كەلەيىك. ول نەگە «تەرمە ءۇي» اتالىپ تۇر؟ جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بۇل ءۇيدىڭ شاڭىراعى مەن ەسىگىن شىعارىپ تاستاساق، ەگەر 4 قاناتتى، 60 باستى ءۇي بولسا، ول تۇپ ـ تۋرا 180 اعاشتان قۇرام تابادى. ەندى الگىندەگى «جيناۋ، توپتاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «ءتار، ءتير، ءتىر، تەر» دەگەن ءسوزدى ەسىڭىزگە الىڭىز. مىنە، كوردىڭىز بە، وسىنىڭ ءوزى ءبىر ءتۇرلى «جيناۋ، توپتاۋ» بولمادى ما؟ مىنەكي، ەندى ايقىندالدى. ءبىزدىڭ اركىم ءار ءتۇرلى انىقتاما بەرىپ، اۋرە بولىپ جۇرگەن «تەرمە» دەگەن ادەبي تۇردە ءدال وسى سياقتى ءبىر ـ بىرىنە ىلىكتەس ماعىنالاردى ءار تۇستان تەرىپ اكەلىپ جيناقتاپ، توپتاپ ءبىر تۇلعاداعى شىمىر دا بەرىك مازمۇن جاساۋ. سونان سوڭ سوعان اۋەن جازىپ، اۋەلەتە شىرقاۋ ەكەن. مىنە، بۇل «تەرمە».

ءسوزىمىز تولىق دالەلدى بولۋ ءۇشىن بۇل جەردە كەرەي جالايىر ابىزدىڭ «بىلەرسىڭ» دەگەن تەرمەسىن تولىعىمەن اكەلىپ، قالعان ءسوزدى ونان كەيىن ايتايىق.

«اتا ـ انانىڭ قادىرىن،

بالالى بولعاندا بىلەرسىڭ.

اعايىننىڭ قادىرىن،

جالالى بولعاندا بىلەرسىڭ.

بالالىقتىڭ قادىرىن،

سانالى بولعاندا بىلەرسىڭ.

اسىل مەنەن جاسىقتى،

باعالى بولعاندا بىلەرسىڭ.

بوستاندىقتىڭ قادىرىن،

جابىلعاندا بىلەرسىڭ.

قالتاڭداعى اقشانى،

قاعىلعاندا بىلەرسىڭ.

دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن،

اۋىرعاندا بىلەرسىڭ.

اق بەتىڭنىڭ قادىرىن،

قان كەتكەندە بىلەرسىڭ.

اق بىلەكتىڭ قادىرىن،

ءال كەتكەندە بىلەرسىڭ.

جيىرما بەستىڭ قادىرىن،

جاس كەتكەندە بىلەرسىڭ.

قارا كوزدىڭ قادىرىن،

نۇر كەتكەندە بىلەرسىڭ.

تاتۋلىقتىڭ قادىرىن،

دوس كەتكەندە بىلەرسىڭ.

جاقسى ايەلدىڭ قادىرىن،

دەس كەتكەندە بىلەرسىڭ.

جاقسى تۋىس قادىرىن،

كومگەنىندە بىلەرسىڭ.

اياق ـ قولدىڭ قادىرىن،

اقساعاندا بىلەرسىڭ.

وتىز ءتىستىڭ قادىرىن،

قاقساعاندا بىلەرسىڭ.

قىزىل ءتىلدىڭ قادىرىن،

توقتاعاندا بىلەرسىڭ.

بىلگەنىڭدى سويلەپ قال،

بىلگەندەردەن عيبىرات ال». مىنە، كوردىڭىز بە؟ بۇكىل تەرمەنىڭ ونە بويى تۇتاس تۇلعاسىمەن ءبىر عانا نارسەنى، ءبىر عانا ماعىنانى، ءبىر عانا ءتۇيىندى ءتۇسىن دە ءبىل دەپ تۇر. سونان سوڭ، ونى «قادىرىن ءبىل» دەگەن ءبىر ءسوزدىڭ بويىنا جيناعان. بۇل ءسوز وسى تەرمەنىڭ بويىنداعى تىزگىن ەسەپتى. تەرمەنىڭ ءون بويىنداعى بۇكىل مازمۇن وسى تىزگىننىڭ يتپەگىمەن قيمىل جاسايدى. تىكەلەي ايتقاندا، جينالادى، توپتالادى، شىمىرلانىپ بىرىگەدى. وسىلايشا بولىنبەس ءبىر تۇلعاعا اينالادى. سوندا نەنىڭ «قادىرىن ءبىلۋ» كەرەك ەكەن؟ ءماتىننىڭ وزىنە ءسوز بەرەيىك: «اتا ـ انانىڭ، اعايىننىڭ، بال بالالىقتىڭ، بوستاندىقتىڭ، دەنساۋلىقتىڭ، ءجۇزىڭنىڭ نۇرى مەن بىلەك كۇشىڭنىڭ، جايناعان جانارىڭ مەن جاستىعىڭنىڭ، تاتۋلىقتىڭ، سۇيىكتى جۇبايىڭنىڭ، يكەمدى اياق ـ قولىڭمەن، مارجانداي ءتىسىڭنىڭ، سايراپ تۇرعان قىزىل ءتىلىڭنىڭ» قادىرىن ءبىل دەيدى. سونان سوڭ، وسىنىڭ ءبارىن قارسى جاعىمەن، بولمىستىڭ سۇيكىمسىز جاعىمەن سالىستىرا وتىرىپ دالەلدەيدى. ماسەلەن:

«اياق ـ قولدىڭ قادىرىن،

اقساعاندا بىلەرسىڭ.

وتىز ءتىستىڭ قادىرىن،

قاقساعاندا بىلەرسىڭ» دەيدى. اتامىز قازاقتان ەسكىدەن بەرى كەلە جاتقان «قولدا بار دا التىننىڭ قادىرى جوق» دەگەن ءبىر ءسوز بار. سوندا وسىنى «التىننىڭ قادىرى كەتكەن ەكەن عوي»، ـ دەپ تۇسىنۋگە بولا ما؟ جوق، التىننىڭ قادىرى كەتكەن جوق، سونى ۇستاعان ادامنىڭ قادىرى جوعالعان. ەستە بولۋ كەرەك، ءبىر نارسەنى قادىرلەۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن سول نارسەنى قادىرلەي الاتىنداي ادامنىڭ وزىندە قادىر ـ قاسيەت بولۋ كەرەك. ونسىز ەش نارسەنى دە قادىرلەۋ مۇمكىن ەمەس. ەستى ادام جونىنەن ايتقاندا، دەنساۋلىقتىڭ قادىرىنە جەتۋ ءۇشىن، ءسوزسىز، اۋىرىپ كورۋ شارت ەمەس. ال، سوندا ەرتەڭ دەنساۋلىعىمنان ماسەلە شىعادى ـ اۋ، مەن دە دۇنيەدەن قايتام ـ اۋ دەپ ويلاپ جۇرگەن كىسى بار ما؟ جوق. بۇل ساندا ءبىر ادامنىڭ اقىل ساناسىنىڭ تىم كۇڭگىرت، وزىنە دە بەلگىسىز ءبىر تەرەڭ تۇكپىرىندە عايىپتان تۇسكەن ساعىم سياقتى اندا ـ مۇندا، كىشتىم ـ تايدىم عانا ەلەس بەرەتىن ساراپتى دۇنيەنىڭ جولاعىنداي عانا ءبىر نارسە. بار بولعانى سول، ونان ارى ەشكىم دە بارا الماق ەمەس. مىنە، بۇل دا ادامداعى ازىندى مىنەزدىڭ ساناداعى ۋىتتى سالماعى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە، ءار جەردە تەرمە جارىسى بولىپ جاتقاندا نەمەسە ءبىر تەرمە جيناعى كىتاپ بولىپ باسىلعاندا، تەرمە مەن تولعاۋدىڭ ارالاسىپ جۇرەتىن كۇيى. تەرمە جارىسى تۇرعىسىنان ايتقاندا، بۇنى ورەسكەلدىك دەۋگە دە، قالىپتى كۇي دەۋگە دە بولادى. ويتكەنى، بۇل جەردە باعالاناتىن نارسە تەرمە مەن تولعاۋ ەمەس، قايتا سونى ورىنداۋشىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگى. ال، مازمۇن تۇرعىسىنان ايتار بولساق، بۇل جەردە باعالاناتىن تەرمە مەن تولعاۋدىڭ تىكە مازمۇنى ەمەس، سول ورىن، سول ورتاعا تەرمە مەن تولعاۋدى ورىنداۋشىنىڭ سايكەس، ۇيلەس كەلەتىن تەرمە مەن تولعاۋدى ءدال، دۇرىس تالداپ اكەلگەنى بولماق. ال، تىكە تۋىندى بولسا، اتاپ ايتقاندا، اركىم ءوزى جازىپ اكەلىپ ورىنداسا ونىڭ ءجونى ءبىر باسقا.

ەڭ سوڭىندا ايتاتىن ءبىر نارسە، ادەبي ءتۇر ادەبيەتتىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن بەلگىلەي المايدى. سونان دا، بۇل جونىندە اسا ۇلكەن تالاس ـ تارتىس جاساۋدىڭ ماڭىزى دا شامالى. دەسەدە، ءار نارسەنىڭ اتىنىڭ دۇرىس بولۋىنا نە جەتسىن؟!

جاۋاپتى رەداكتور: قابىلقان ايتقابىل ۇلى
جايمالاۋ